सुप्रभात  , व्यक्तिगत प्रेमाच्या ओढीने सहवास व संवाद घडायला लागतो. कालांतराने या ओढीचे  रुपांतर गोडीत होते. या गोडीतूनच जीवाची मनोभूमि तयार व्हायला लागते. पण जीवभाव जाता जात नाही. म्हणून मग जीवभावाची खोडी काढायला लागते. ही खोडी हलक्या थापट्यांसारखी असते. या प्रेमाच्या थापट्या धोपटत नाहीत तर थोपटतात. या थापट्यांनीच खोड जायला लागतो व मनोभूमित बीजाला मोड यायला लागतो. जय परमानंद 🙏🙏🙏

जीव श्वास घेई सदोदित, क्षणाक्षणाला जन्मापासून | ईश्वर प्राणवायू पुरवितो, अखंड अनंत काळापासून || प्राणवायू हवेमधून, श्वसनयंत्रणा देहामधून | या दोहोंचा मेळ जमता, जीवाकडूनि घडे श्वसन || अन्न मिळते पाणी मिळते, भूक भागते तहान निवते | पचन यंत्रणा काम करिता, देहाचे पोषण होते || हे सारे सहजची घडते, विनायत्न नकळत घडते | कोण करितो कोण घडवितो, जीवाच्या विस्मृतीत जाते || संत महंत भगवदभक्त, या साऱ्याचे मूळ जाणती | मूळ जाणुनी मूल्य सांगुनी, ईश्वराची महती गाती || ईश्वर तो ना दिसू शकतो, सभोवती परि खुणा तयाच्या | अन आम्हा जीवांसाठी, अवतरतो तो रूपे प्रभुच्या ||

मंगलमूर्ती परमानंद

सुप्रभात  ,  देवाविषयी प्रेम वाटायला लागते आणि जीव भक्ती घडतेय असे समजतो. व्यक्तिगत प्रेम व्यक्ती पुरते मर्यादित रहाते. संवाद,  सहवास व सानिध्याचे आकर्षण असते,  संपर्कात सातत्यही असते पण संसारभाव सूक्ष्म रूपाने अस्तित्वात असल्यामुळे संबंध प्रस्थापित होत असतीलही पण गर्भधारणा झाली नसेल तर भक्तिभाव पक्षी निखळ आनंदाची उत्पती होणार नाही. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात  , सुखाची इच्छा नैसर्गिक आहे पण या सुखाला स्वार्थाची जोड मिळाली तर सुखाला बाधा  व दु:खाची प्राप्ती निश्चित आहे. निर्हेतुक प्रेमाच्या देवघेवीत मिळणारे सुख नैसर्गिक व अक्षय्य तर असतेच पण ही देवघेव प्रभूंच्या ठायी असलेल्या देवत्वाची प्रचितीही आणून देते. ही देवप्रेमाची महती आहे. या देवाणघेवाणीतच भक्तिचा उगम आहे आणि हीच आनंददायी जीवनाची गुरुकिल्ली आहे . जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात  , बहुजनहिताकरता दत्तप्रभूंनी कार्य सुरू केले. या कार्याचा उद्गम त्यांच्या अंतःकरणात  होता. पांडुरंगाने कार्यात प्रवेश केला आणि आनंदाला उधाण आले. प्रेमीजन खेळाचे सुख घेऊ लागले पण बाहेर प्रकट होणाऱ्या आनंदाच्या मूळाचा शोध घ्यायचा प्रयास कोणी केला नाही . ही यातायात नको होती. म्हणून देव मिळाला पण कळला मात्र नाही. मूळाचा शोध लागला तरच आपल्या अंतःकरणातल्या प्रभूंची भेट होण्याची शक्यता आहे. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात  , भक्तिमार्ग हा जिध्दीचा विषय नाहीच तर तो ध्यासाचा विषय आहे. व्यवहारात यश मिळावे म्हणून जिध्द केली जाते . ही जिध्दच सुखदु:खाचे मूळ आहे. भक्तिमार्गात ध्यासाचे रुपांतर छंदात झाले की आनंदाचा अनुभव आहे . प्रभूंचा छंद खेळातील  प्रेम अनुभवण्याचा आहे.

  खेळाचे रुप बदलले तरी प्रभू त्या बदलत्या रुपाशी जुळवून घेतात कारण ते प्रेमाच्या छंदात रमलेले आहेत. प्रभूप्रेमाचा छंद लागला तर मलाही आनंदाचा अनुभव येईलच येईल. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, एक जीव दुसर्‍या जीवाचा अहंकार घ्यायला तयार नसतो कारण प्रत्येकाकडे तो ओतप्रोत भरलेला आहे .जीवाची गंमत अशी आहे त्याला अहंकाराचा त्याग करायचा नाही तर  दुसर्‍या जीवावर गाजवायचा आहे म्हणून दुःख आहे . संतसत्पुरुषाच्या सहवासात त्याचा अहंकार क्षीण होऊ शकतो पण पूर्णपणे विलयाला जात नाही . म्हणून भक्ती घडत नाही व आनंदाचा अनुभव नाही. आनंद व अहंकार एकाच म्यानात ( मनात )राहू शकत नाहीत. अहंकाराचा पूर्णपणे त्याग हीच भक्तीची सुरुवात. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात  , मना सज्जना भक्तिपंथेचि यावे. या पंथाचे लक्ष्य प्रभूंचे अंतःकरण आहे. प्रभू सांगतात या पंथावर मार्गक्रमण करत असताना प्रतिकूल मनःस्थितीतही थांबू नये व अनुकूल मनःस्थितीतही स्वस्थ बसू नये.  माझी मनस्थिती सावरण्याकरता तर प्रभू संगे संगे चालत आहेत. म्हणून परस्परांचा हात हातात धरून हा आनंददायी प्रवास अंतिम लक्ष्याच्या दिशेने चालू राहू दे . चरैवेति चरैवेति हेच या आनंदमार्गाचे मर्म आहे. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, 'आमचा स्वहिताचा धंदा' असे तुकाराम महाराजांनी म्हटलयं. प्रभूंनी बहुजनहिताय बहुजनसुखाय कार्याचा अव्यापारेषु नव्हे तर व्यापारेषु व्यापार सुरू केला . आणि आता कार्याला वळण देऊन ते स्वानंदाच्या धंद्यात रममाण झाले आहेत. तसे बघायला गेले तर बाह्यांगाने कार्य करत असतानाही ते स्वानंदात रमले होतेच. पण आता ते केवळ स्वानंदातच नाहीत तर सच्चिदानंद रूपात रमलेले आहेत. विलोभनीय रूप. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, जेणे निरासे संसार भ्रांति अशी सद्बुद्धी मला दे अशी मागणी आहे. आर्ततेने केलेल्या प्रार्थनेतून दत्तप्रभू सद्बुद्धी देतातही. पण इथे प्रभू सावध करतात. संसाराची भ्रांति गेली म्हणजेच भक्ती घडली असे वाटायला लागते. भ्रांति जाते पण भक्तिविषयी संभ्रम निर्माण होतो. हा संभ्रम जाण्याकरता केवळ सद्बुद्धी नाही तर सदसद्विवेक बुध्दी प्राप्त करून घ्यायला हवी. अशी सदसद्विवेक बुध्दी प्रभूंच्या कृपेनेच प्राप्त होईल. तसा ध्यास मात्र लागायला हवा. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, पुराणात सप्तचिरंजीवांचा उल्लेख आहे. अश्वत्थामापासून कृपाचार्यांपर्यंत. पण खरे अमरत्व भक्तीलाच आहे आणि या अमरत्वात आनंद आहे. दु:खाचा लवलेश नाही . 'चिरंजीव झाले जगी दास दोन्ही' असे श्रीअवधूतप्रभू म्हणतात आणि प्रभू हे तत्व स्वतःच्या चरित्राने सिध्द करतात. म्हणून भक्त हनुमंत व भजनीय व भक्तव्य दत्तप्रभू दोघेही अजरामर आहेत .देव व भक्त हे नाते अमर आहे. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, दत्तप्रभूंच्या कार्यामध्ये पांडुरंग गाभाऱ्याबाहेर आला व कृष्णाचे रूप त्याने खेळ सुरू केला. जीवाचा जीवभाव उघडा पडावा यासाठी हा खेळ होता. पण जीव बिलंदर. जीवभाव झाकतच तो खेळाचे सुख घेऊ लागला. म्हणून भक्तीच्या आनंदापासून वंचित राहिला. खेळाचे मूळ उद्दिष्ट ज्यांच्या लक्षात आले तेचि भक्त भाग्यवंत ठरले. मला ते भाग्य लाभेल का ? जय परमानंद .

सुप्रभात, हृदयात उचंबळणारा आनंद बाह्यांगाने अनुभवण्यासाठी नारायणाने द्वैताची निर्मिती केली. आपल्याच अंशाभोवती मानवी देहाची चौकट निर्माण केली व जीवाचा जन्म झाला. नारायणाने खेळात जीवाला सामावून घेतले व जीव मोहरला. नारायणाचा हा खेळ अनंत काळापर्यंत चालणार आहे पण जीवाला मात्र देहाच्या अस्तित्वापर्यंतच या खेळाचा आनंद घेता येणार आहे. तेव्हा विद्यमान देह असेपर्यंत प्रभूंच्या सहवासाचा सर्वांगाने आनंद घ्यावा व लुटावा हेच स्वधर्माचरण आहे. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, सर्व देव नमस्कारः केशवं प्रति गच्छति . एक प्रभूंना नमस्कार केला की सर्व देवांना नमस्कार पोहचतो कारण सर्व देवांचे गुणधर्म प्रभूंमध्ये सामावलेले आहेत . त्यांच्याठायी शंकराचे वैराग्य, गणपतीची बुध्दी, बुधाचे चातुर्य, दत्तप्रभूंची आर्तता, देवीचे मांगल्य, हनुमंताची भक्ती व रवीचे तेज एकवटलेले आहे. म्हणूनच आकाशात् पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् एक देव पूजन व भजनासाठी जीवन अवघे उरले. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, ईश्वराची भक्ती म्हणजे राग , सूर , स्वर , ताल व शब्द यांना गुंफून बंदिस्त नव्हे तर मुक्त केलेले स्थिर व मधुर आत्मगायन आहे. पांडुरंगाने असेच गायन करून संतसत्पुरुषांचा व परिणामी जनसामान्यांचा मेळा जमविला . दत्तप्रभूंच्या कार्यात प्रभूसुध्दा ही बंदिशी सुखानंदसंवाद व अन्य माध्यमातून अविरतपणे गात आहेत. त्यांची बंदिशी हीच माझी बंदिशी. तीच बंदिशी जमेल तशी गायचा माझा प्रयत्न आहे .वेडे वाकुडे गाईन । परी तुझाचि म्हणवीन। जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, अर्जुनाचे आणि कृष्णाचे मैत्रीचे नाते होते. कृष्णाने अर्जुनाशी सख्यत्वाचे नाते जपले होते व ऐक्यत्वासाठी आतुर होता. सख्यत्वातून ऐक्यभावापर्यंत जाण्यासाठी दास्यत्व ( समर्पणभाव ) हे माध्यम आहे. 'माम् एकम् शरणम व्रज' असे कृष्णाने सांगूनही पाहिले. पण ना अर्जुनाने हे वचन गंभीरपणे घेतले ना कृष्णाने तसा आग्रह धरला. परिणामी अर्जुनाच्या जीवभावाने कृष्णभावावर मात केली व अर्जुन आत्मनिवेदनापासून वंचितच राहिला. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, देवळातला देव विचारपूस करत नाही. प्रदक्षिणा घातल्याने तो प्रसन्न झालाय किंवा कसे हे कळत नाही. प्रभूंना प्रदक्षिणा नकोत तर मनाची मोकळीक हवी. प्रभू विचारपूस करतात, प्रत्यक्ष संवाद होतो म्हणून विचारचक्र सुरू होते. हे सद्विचारचक्र जेव्हा मनात प्रवेश करते तेव्हा मनातील विकार दूर होतात व चिंतन व मनन सुरू होते. या चिंतनातूनच आपली विचारपूस करणाराच मानवदेहधारी ईश्वर आहे हा भाव दृढ होतो व भक्ती घडायला लागते . जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात,  सकाळी जाग देहाला आली मन झोपलेच नव्हते. देह व देहात मन आहे म्हणून देहभाव आहे आणि देहभाव हे वरदान आहे. कारण देहभावामुळेच सगुण प्रभूंबरोबर खेळ खेळून भावपूर्ण अवस्थेचा अनुभव घेता येणे शक्य आहे. म्हणून आनंद आहे. देहातीत अवस्था म्हणजे इतिश्री , विलय . त्या अनुभवाचे वर्णन  कसे करता येईल? म्हणून तुका म्हणे गर्भवासी सुखे घालावे आम्हासी. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात,  प्रपंचात जीवाला जीव लावणाऱ्याचे कवतुक आहे आणि ते योग्यच आहे. पण प्रभू सुरुवातीला अफाट आणि अकारण प्रेमाच्या माध्यमातून जीवाला शिवभावाची जोड देतात व नंतर जीवभाव शिवभावात विलीन करण्यासाठी उद्युक्त करतात , तशी कोशिश करतात. हा खरा तर जीवघेणा खेळ पण तो हवाहवासा वाटतो व आनंददायीही असतो. हीच तर या खेळाची गंमत आहे. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात, प्रभूंचे प्रगटीकरण ,मग ते ग्रंथ असोत , पदे असोत, निरूपण असो , वचने असोत , किंवा सुखानंदसंवाद असो ,एक माया आहे असे प्रभू म्हणतात . पण ही माया मिथ्या कशी मानावी? कारण या प्रेमरुपातूनच , पक्षी सगुणातूनच , प्रभूंचे अंतःकरण , जे सत्य आहे त्याचा, ध्यास लागत आहे. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात,  प्रदक्षिणा खूप झाल्या , संपवल्या आणि पांडुरंगाच्या गाभार्‍यात प्रवेश केला. तिथे कुणी नाही तिसरा. जर बाहेर पडायची वेळ आलीच तर विठोबाला घेऊनच बाहेर पडायच. माझा देव माझ्यापाशी. नित्य भेटतो मजसी. जय परमानंद 🙏🙏🙏

सुप्रभात,  नामदेव कीर्तनात दंग आहे आणि पांडुरंग गाभाऱ्यात वाट बघत उभा आहे. भेटीसाठी आतुर आहे. आर्तता देवाच्या ठायीच आहे. म्हणून तर भक्ताच्या प्रतीक्षेत देव दत्तपीठात  कटीवर हात ठेवून उभा आहे. भक्त कीर्तनात दंग आहे पण गाभाऱ्यात येत नाही म्हणून  देवच गाभाऱ्याबाहेर येतो . जनाबाई म्हणते 'नामदेव कीर्तन करी पुढे देव नाचे पांडुरंग ' जय परमानंद 🙏🙏🙏

भक्त देवप्रेम घेतो। देवासी ते सर्व अर्पितो । देवाचा आनंद पाहूनी परमानंद घेतो । आनंदासी घेतो , प्रेमे आनंदासी घेतो ॥

सत्संगतीतील संगीत. अक्षय्य तृतीयेच्या निमित्ताने झालेला शनिवारचा कार्यक्रम म्हणजे सुश्राव्य संगीताची अनोखी मैफील होती. सर्व उपस्थित प्रेमीजनांशी जवळीक साधून स्थानापन्न झाल्यापासूनच प्रभूंच्या अंतरंगातील सूर घुमू लागले होते. मन आत्मरंगी रंगीले , रामरंगी रंगीले . प्रभूंचे आत्मगायन जणू सप्तसुरांची लोभसवाणी बंदिश होती. कार्यक्रम रंगत चालला होता आणि तशातच प्रभूंनी सत्यविजय रेवाळेंना पदगायन करायला सांगितले.

'देवकार्य घडे प्रेमाने । देवप्रेम वाढे ( वाहे ) वेगाने ।'

गोड व सुमधूर चालीतील या पदगायनाने प्रभू प्रसन्न झाले व प्रेमीजन आनंदित . त्याच भारावलेल्या वातावरणात प्रभूंनी माईक विदुलापुढे सरकवला आणि भावपूर्ण गायकीचा एक आगळावेगळा आविष्कार प्रकट झाला. '

'जसा भाव ज्याचा तसा देव त्याचा'

विदुलाच्या भावाच्या प्रभूंचे दर्शन प्रेमीजनांना झाले. प्रभूंचा प्रतिसाद केवळ कौतुकाचा नव्हता तर ज्या भावातून व अनुभवातून प्रभूंना ते पद स्फुरले होते त्या अष्टसात्विक अनुभवाचे ते प्रकटीकरण होते.

आता पुढे काय घडणार याची उत्सुकता सगळ्यांना असतानाच प्रभूंनी एकतारी हातात घेतली. मंगल तारी व प्रकाश तारी गेली कित्येक वर्षे प्रभूंशी स्वतंत्रपणे जोडली गेली आहेत. या प्रवासात त्यांच्या लौकिक जीवनातल्या भूमिका बदलत गेल्या तरीही उभयतांची प्रभूंविषयी व्यक्तिगत श्रध्दा व निष्ठा अबाधित राहिली होती उभयतांशी संवाद साधत त्यांच्या मनातील भाव प्रकट करण्यास , त्यांना बोलते करण्यास प्रभू प्रेरित करत होते. खरं तर या संवादाच्या माध्यमातून प्रभंची एकूणच निष्ठावंत भक्तांविषयी असलेली आत्मियता व स्नेहभावाची जाणीव

प्रेमीजनांना होत होती. संवाद संपता संपता सभागृहातील मंत्रमुग्ध वातावरणात प्रभूंनी भगवंताशी नाते जोडणारी एकतारी छेडण्यास सुरुवात केली .

'राम कृष्ण कृष्ण हरी मंगल नाम एकतारी'

देव नि भक्त काय हे नाते तेचि फक्त जाणती ते.

दैवी संगीताचा तो एक अविस्मरणीय आविष्कार होता . सर्वांचेच देहभान हरपले होते.

 पुढे काय झाले ? ते पुढील अध्यायात .

 आनंदासी घेतो प्रेमे ... .

श्रीपरमानंदस्वामीर्पणमस्तु.

सुप्रभात,  ॐ असतो मा सद्गमय।  तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मा अमृतंगमय । ॐ शांतिः शांतिः  शांति: ॥

प्रभूंबरोबरचा हा मायेपासून सत्यापर्यंतचा,  अंधारापासून प्रकाशापर्यंतचा मृतापासून अमृतापर्यंतचा एकूणच अशाश्वतापासून शाश्वतापर्यंतचा असा आनंददायी प्रवास . जय परमानंद प्रिय परमानंद गोविंद परमानंद 🙏🙏🙏

देवावरती प्रेम जडले। देवप्रेमे जीवन घडले। जीवनातल्या अनुभवलेल्या आनंदा गातो। आनंदासी घेतो, प्रेमे आनंदासी घेतो ॥ 

भाऊंच्या घरी नियमीत येत असलेल्या अन्य काही मंडळींचा उल्लेख मागल्या एपिसोडमध्ये अनावधानाने करायचा राहून गेला. सत्यविजय रेवाळे , प्रमोद , शारदाताई ,वीणा ठाकरे परिवार , अंजली , मधुरा कुलकर्णी ही मंडळी सुध्दा येत असत . पुढे पुढे सौरभ , मुद्रा , वंदनाजी कपूर सुध्दा यायला लागले . शहापूरची मंडळीही काही दिवस येत होती. हा परमानंद प्रभूंच्या प्रेमाचा गोतावळा होता. भाऊ व सरोजवहिनी अत्यंत प्रेमाने सर्वांचे स्वागत करत असत .

बरोबर 7.00 वाजता प्रभूंच्या जयजयकाराने कार्यक्रमाला सुरुवात होत असे. प्रभूंच्या प्रतिमेला व पादुकांना भाऊंनी पुष्पहार घालून वंदन केल्यावर स्तोत्रगायन होत असे. भाऊ सर्वांनाच सामावून घेत असत. दोघा तिघांना पदगायनाची संधी मिळत असे. पदगायनाची सांगता मात्र नेहमी सत्यविजय रेवाळ्यांच्या गोड आवाजात होत असे. त्यानंतर एखाद्या प्रेमीभक्ताचे भावपूर्ण मनोगत. हा सगळा क्रम ठरलेला असायचा. 

प्रभूंचे माहात्म्य माझ्या ह्रदयात ठसण्यामध्ये या प्रेमीभक्तांच्या प्रकटीकरणाचे फार मोठे योगदान आहे. प्रेमाने रंगलेल्या भाविकांचा थोडासा रंग मलाही लागलाच . विषय तो एकच नारायण. इथे आदानप्रदान विचारांचे नव्हते तर प्रभूंविषयीच्या प्रत्येक प्रेमीभक्ताच्या भावाचे व प्रेमाचे होते . 

भाऊंचे निरूपण म्हणजे षडरस भोजनाची मेजवानीच. समर्पित जीवनाचा अद्भूत आविष्कार. विविध प्रभूप्रेमरंगांनी फुललेले व विस्तारलेले कारंजे ज्याचे मूळ भाऊंच्या अंतःकरणात होते . त्या कारंजाचे तुषार माझ्याही अंगावर पडायचे हा एक आनंददायी अनुभव होता. प्रभू हाच एकमेव विषय पण तो दरवेळेस नित्य नाविन्याने प्रकट व्हायचा. प्रभूंचा प्रदीर्घ सहवास, प्रत्येक बर्‍यावाईट प्रसंगात प्रभूंना दिलेली साथ , प्रभूंवरील असीम श्रध्दा , निष्ठा व सर्वांगाने असलेले प्रेम व या सर्व गुणधर्मातून उद्भावलेले प्रभूमय जीवन भाऊंच्या शब्दा शब्दातून उलगडत असे. भाऊंकडून प्रकट होत असलेले प्रभूमाहात्म्य माझ्या उमेदवारीच्या काळात मला प्रेरणादायी ठरत होते . म्हणूनच त्या काळात अनुभवलेल्या आनंदाचे गायन आजही माझ्याकडून होत आहे . आनंदासी घेतो , प्रेमे ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

सहवासात प्रेमप्रसंग। घडला देवप्रेमसंग। स्मृतीतल्या जपलेल्या प्रेमा प्रगटवितो । आनंदासी घेतो , प्रेमे आनंदासी घेतो ॥

भाऊंकडे जा असे प्रभूंनी सुचविले आणि पुढल्याच शनिवारपासून मी भाऊंकडे जायला सुरुवात केली. परमेश्वर, पाटणकर दांपत्य , खेर दांपत्य, पंडीत दांपत्य तसेच चंद्रकांत ओहळ , सुधा राठोड ही मंडळी आधीपासूनच येत होती . दत्तपीठात प्रभूंचे तेजोवलय असे तर इथे भक्तिमय वातावरण. प्रभू प्रत्यक्ष उपस्थित नसताना मंडळी विलक्षण भावपूर्णतेने प्रभू माहात्म्य व गुणगायन करीत असत . प्रत्येकाच्या जीवनात प्रारंभीच्या काळात असलेली प्रभूंची प्रमुख भूमिका पुढे एकमेव भूमिका कशी होत गेली याचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख येत असे. प्रत्येकाला आलटूनपालटून भाव व्यक्त करण्याची संधी मिळत असे. माझ्याकडील कार्यक्रमात व भाऊंकडील कार्यक्रमात एक मूलभूत फरक मला जाणवला की माझ्याकडे जी काही मंडळी येत असत ती प्रभूंशी तशी जोडली गेलेली नव्हती आणि इथे तर बहुतेक सर्वजण प्रभूंचे प्रेमीभक्तच. अपवाद म्हणून नाही म्हणायला

क्वचित कधीतरी एखादी त्रयस्थ व्यक्ती असायची. परिणामी जमलेल्या सर्व मंडळीचा प्रभूप्रेमाचा एकच सूर एकच स्वर एकच ताल तुझाचि जयजयकार देवा तुझाचि जयजयकार. या भारित वातावरणामुळे प्रभू प्रेममाहात्म्य मनात व अंतःकरणात ठसत गेले. मंगळवार, गुरुवारला आता पूरक अशी शनिवारची जोड मिळाली होती मंगळवारचा प्रभूंशी संवाद, गुरुवारचे प्रभूंचे निरूपण व

शनिवारचे भाऊंसह प्रेमीभक्तांचे भावपूर्ण हृदगत असा तिन्ही अंगांनी आयुष्याकडे पहाण्याचा व आत्मचिंतनाचा एक नवीन दृष्टिकोन विकसित करण्याचा प्रवास सुरू झाला होता . आनंदासी घेतो प्रेमे ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

देवापासी करून मोकळे। अंतर प्रेमे भरूनी घेतले। अंतरातल्या दाटलेल्या प्रेमा वाहवितो। आनंदासी घेतो, प्रेमे आनंदासी घेतो ॥

देवाला आधी प्रभूंच्या अंतःकरणात शोधायचे म्हणजे नक्की काय करायचे हे कळत नव्हते. मनोविजय ग्रंथाचे दोनदा पारायण झाले होते. रे मना देहाशी न खेळता आत्म्याशी खेळ असे अवधूतप्रभूंनी म्हणून ठेवले होते. मी देह नाही मी आत्मा आहे पण देहरूपाने जीवन जगत आहे ही माया असली तरी वस्तुस्थिती होती . आत्मरूपाने जीवन कसे जगायचे ? सगळचं डोक्यावरून जात होते. प्रभू आत्मज्ञानी आहेत आणि सगुण रूपाने साकार आहेत म्हणून त्यांचा सहवास व त्यांच्याशी संवाद म्हणजेच आत्म्याबरोबरचा खेळ का ? मन पूर्णपणे मोकळे होत नव्हते . पण एक गोष्ट मात्र नक्की होती . मन प्रभूंकडे धावत होते . योग्य अयोग्य मज ना ठावे । मन माझे ते तुजकडे धावे . दृष्टीत परिवर्तन घडत होते पण प्रभूंच्या अंतःकरणाचा वेध कसा घ्यावा हे कळत नव्हते.

माझी ही कुचंबणा प्रभूंच्या लक्षात आली. आता या मार्गात एक नवीन वळण येऊ घातले होते. प्रभूंच्या अंतःकरणाचा वेध घेण्याची दृष्टी प्राप्त करून घ्यायची असेल तर ज्यांची दृष्टी परिपक्व झाली आहे अशा मातब्बर भक्तांचा सहवास घडणे आता आवश्यक होते. मतिमंद तो साधनायोग्य झाल्यावर पुढील साधना करण्यासाठी दत्तपीठाला पूरक असे योग्य स्थान म्हणजे भाऊंचे पादुकामंदिर होते. भाऊंच्या शुध्द अंतःकरणातून  मुखावाटे घडणाऱ्या प्रभूगुणसंकीर्तनातून माझ्याठायी प्रभूंच्या अंतःकरणाचा ध्यास लागण्याची शक्यता निर्माण होईल याची प्रभूंना खात्री होती. आणि म्हणून त्यांनी सुचविले की आता घरी कार्यक्रम न करता भाऊंकडे शनिवारी जात रहा. शिल्पकार मूर्ती घडवताना अनेक प्रयोग करत असतो  . माझा जीवनप्रवासात एक नवीन अध्याय सुरू होत होता . आनंदासी घेतो प्रेमे ... श्रीपरनंदार्पणमस्तु.

देवाच्या त्या प्रेमासाठी। घडल्या देवप्रेमभेटी। भेटीतल्या साठवलेल्या प्रेमा दाखवितो । देवाचे या प्रेम घेऊनी देवासी अर्पितो ॥

मनोविजय ग्रंथाचे वाचन चालू होते. मनाची शते वाचता वाचता मनाचे दोष जायच्या आधी दृष्टीवरील मळभ दूर व्हायला सुरुवात झाली होती. मनाचे दोष दिसायला लागले होते. मनोविजय ग्रंथ वाचनाचा मोठ्यात मोठा लाभ झाला असेल तर दृष्टी सुधारायला लागली होती व दोषांची जाणीव व्हायला लागली होती . अर्थात केवळ जाणीव झाल्याने दोष जातात असे नव्हे पण मन आता साधना करण्यास योग्य असे होऊ घातले होते व काय साधायचे आहे याची थोडीफार कल्पना आली होती.

द्रोणाचार्यांनी अर्जुनाला लक्ष्यावर बाण सोडण्यास संमती दिली कारण अर्जुन आता साधनायोग्य झाला होता. संमती देण्यापूर्वी अर्जुनाच्या दृष्टीतील दोष दूर करण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला होता व दृष्टी साफ होईपर्यंत त्यांनी संयम बाळगला होता . अर्जुनाला फक्त लक्ष्य दिसायला लागले व इतर गोष्टी दिसेनाशा झाल्या ही दृष्टी बदलल्याची खूण होती . संकेत होता. मतिमंद ते साधनायोग्य होती. भूमी तयार झाली होती. बीज रोवण्याचा शुभसमय आला होता .आता लक्ष्य गाठायचे आहे. अर्जुना , चल उचल ते धनुष्यबाण आणि वेध घे त्या लक्ष्याचा, द्रोणाचार्यांनी आज्ञा केली.

मनोविजयाच्या माध्यमातून प्रभूच मार्गदर्शन करत होते.मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे ही सुरुवात होती. ग्रंथ संपत आला तसे प्रभू कुठे निर्देश करत आहेत हे लक्षात यायला लागले होते. भक्तिमार्गाने वाटचाल करत शोध कशाचा घ्यायचा ? वसे हृदयी देव तो कोण कैसा । पुसे आदरे साधकु प्रश्न ऐसा ॥ या प्रश्नापर्यंत प्रभूंनी मला आणले होते. प्रापंचिक दृष्टी लोप पावत होती व पारमार्थिक दृष्टीचा उदय होत होता. मनोविजय ग्रंथाची ही फार मोठी उपलब्धी होती . प्रभूंच्या प्रयत्नाला यश येत होते . अर्जुना तू जाण रे ।होसी बा सुजाण रे । विश्व नाही मीच आहे। सखया तुझी आण रे ॥ अर्जुना तू जाण रे ।

देवाला आधी प्रभूंच्या अंतःकरणात शोधायचे आहे . माझ्याच अंतःकरणात प्रभूंना पहायची दृष्टी यायला अजून अवकाश होता .

देवाचे या प्रेम घेऊनी .. श्रीपरमानंदार्पणमस्तु .

देवाचे या प्रेम घेऊनी देवासी अर्पितो। आनंदासी घेतो,  प्रेमे आनंदासी घेतो ॥

त्या गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी ठरल्याप्रमाणे संध्याकाळी सहा वाजता आम्ही श्रीभवानंदस्वामी यांच्या ठाणे येथील निवासस्थानी जमलो. आम्ही चौघे नव्याने सुसंस्कारित प्रेमीजन तसेच अन्य काही मंडळी उपस्थित होती . भाऊंनी सर्वांचे स्वागत केले व प्रभूंनी प्रास्ताविक केले. त्या छोटेखानी निवेदनातून प्रभूंनी पुढील कार्याची दिशा स्पष्ट केली. एव्हाना मला अंदाज यायला लागला होता. माझ्या मनात विचार येत होते कार्य आता केवळ चर्चेपुरतं मर्यादित रहाणार नाही . कार्याला निश्चित असे कारण असायला हवे . कार्य जीवनोन्मुख झाले तरच जीव जीवभावापासून अलिप्त होईल व मनाचा कल  ईश्वराभिमुख होण्याची शक्यता निर्माण होईल . मी असा विचार करत असताना अनपेक्षितपणे प्रभूंनी मला थोडक्यात बोलायला सांगितले . मी प्रभूंनी गुरुमंत्राचा संस्कार केला व नुसता संस्कारच नाही तर तीन टोकांच्या त्रांगड्यामधून सुटका केली म्हणून कृतज्ञता व्यक्त केली. आता मी आणि प्रभू अशी दोनच टोके उरल्यामुळे माझा मार्ग आता प्रशस्त,  सुगम व सुकर झाला होता . भाव एकदिशीय करणे आता सुलभ होणार होते .

दरम्यान आणखी एक विशेष घटना घडत होती. महाराज असल्यापासून दत्तपीठामध्ये दत्तप्रभूंच्या पादुका प्रतिष्ठापित होत्या. गुरुपौर्णिमेच्या मुहूर्तावर परमानंदस्वामींनी त्या पादुकांची स्थापना त्यांचे परमभक्त व परमस्नेही श्रीभवानंदस्वामी यांच्या निवासस्थानी प्रस्थापित केल्या.हा एक विलक्षण दुग्धशर्करा अमृतयोग होता. भाऊंच्या दृष्टीने तर परमभाग्य उदयास आले होते   . कृपये परमानंद फळे. भाऊ कृतकृत्य झाले होते व आपल्या भावपूर्ण मनोगतातून त्यांनी प्रभूंविषयी कृतज्ञता व्यक्त केली . भाऊंचे निवासस्थान आता पादुकामंदिर झाले होते. या मंदिरातच आता प्रभूंचे गुणगायन अनवरत होणार होते . भविष्य काळात मलाही त्याचा लाभ होणार होता .

कार्यक्रमाचा समारोप प्रभूंच्या निरूपणाने झाला . " आतापर्यंत कार्य घडत राहिले पण त्याचा नेमका कुणाला काय लाभ झाला याचा कधी विचार आपण केला आहे का ? जे काही घडत गेले त्याला कार्य तरी कसे म्हणावे ? कार्य तेच जे बुध्दीला प्रगल्भ करते . शुध्द व निश्चयात्मक बुध्दी मनाला आनंदाचा शोध  घ्यायला प्रवृत्त करते . पण मनाच्या ठिकाणी संसारभाव असतो म्हणून आम्हाला प्रथम जीवाच्या जीवनात व नंतर मनात प्रवेश करायला लागतो. सद्यस्थितीत शब्दबंबाळ बुध्दी या प्रकियेच्या आड येत आहे आणि मनाला व्यापक आनंदाच्या अनुभवापासून दूर नेत आहे . जीवन कार्यापासून व कार्य जीवनापासून अलिप्त राहू शकत नाही . म्हणून आता कार्याची फेरमांडणी करणे आवश्यक आहे . आजचा दिवस महत्वाचा आहे . आज कार्य कात टाकत आहे . आजच्या गुरुमंत्र संस्काराने या नवीन कार्याचा श्रीगणेशा झाला आहे .येणाऱ्या काळात इथे फक्त भक्तीचा बोलबाला असणार आहे पुस्तकी ज्ञानाचा नाही. हा नियतीचा शुभसंकेत आहे. आमचे सर्वांना आशिर्वाद आहेतच "

प्रभूंच्या चेहर्‍यावर तेजस्विता होती. 'हा राम माझा ' च्या लिखाणातून त्यांनी बदलत्या कार्यस्वरूपाची चुणूक दाखवली होतीच . आता अधिक जोमाने प्रभू कार्यरत होणार होते . प्रभूंच्या जीवनचरित्रात  हा एक निर्णायक टप्पा होता .

या एका दिवसात माझ्याही  भक्तिजीवनात आमुलाग्र बदलाची चाहूल लागली होती .  आता एकीएक भावाचा प्रवास सुरू झाला होता. देवाचे या प्रेम घेऊनी

.... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

देवप्रेम असे एक थोर भारी ।अनुभवाने ते जाणवे अंतरी ।त्या प्रेमाविण अन्य मी नेणिले  -। देवहृदयीचे प्रेम मी जाणिले ॥

 त्या वर्षी गुरुपौर्णिमा गुरुवारीच होती. 2001 का 2002 साल असावे. प्रभूंनी सकाळी आम्हा चौघांवर गुरुमंत्राचा संस्कार करण्याचे योजिले होते. मी विचार करत होतो. उपासना मंत्राच्या संस्काराच्या पाठोपाठ लगोलग गुरुमंत्राचा संस्कार करण्याची उर्मी प्रभूंना का बरे आली असावी ? दत्तपीठात काहीतरी वेगळ घडतयं असे जाणवत होते पण नेमके काय घडतयं ते कळत नव्हते. मात्र प्रभूच्या चेहर्‍यावर एक प्रकारे निश्चयात्मकता दिसत होती. प्रभूंप्रती दृढ श्रध्दा होती व जे घडेल ते चांगलेच घडेल असा विश्वास होता. नामकरण विधीचे सोपस्कार पूर्ण झाले . प्रभूंनी त्यांच्या छोट्याशा निवेदनात गुरुसंस्काराचे व शिष्यभावाचे महत्व समजावून सांगितले. " " पूर्वी शिष्य सद्गुरूंच्या शोधात असत . आता असे शिष्य दुर्मीळ आहेत म्हणून सद्गुरूच पुढाकार घेऊन संस्कार करतात. गुरूशिष्य नात्यातून गुरूशिष्य संबंध निर्माण होणे महत्वाचे. जसजसे हे संबंध घट्ट

होत जातील तसतसा शिष्यभाव दृढ होत जाईल. यास्तव सद्गुरूंना जीवनात केवळ प्राधान्यच नाही तर संपूर्ण शरण जाऊन आपले जीवन समर्पित करणे हेच स्वधर्माचरण होय. सर्व धर्मान् परित्यज्य  मामेकं शरणम् व्रज . तुम्हाला चौघांवर आनंदस्वामी म्हणून एकत्रितपणे संस्कार झाला आहे. म्हणून प्रत्येकाचे जरी  स्वतंत्र आध्यात्मिक बारसे झाले असले तरी त्या नामांमध्ये एक समान सूत्र आहे  व म्हणून परस्परांचे हात हातात घेऊन व सलोख्याचे संबंध राखत सर्वांनी एकदिलाने ते संयुक्त सूत्र सार्थ करायचे आहे "

प्रभूंचे निवेदन झाल्यावर अल्पोपाहार झाला व आम्ही निघालो . एवढ्यात प्रभूंनी मला गॅलरीत बोलावून घेतले. " आज संध्याकाळी गुरुपौर्णिमेचा मोठा कार्यक्रम हाॅलमध्ये नाहीए . पण भाऊंकडे भेटून पौर्णिमा साजरी करून या. भाऊंकडून पत्ता घ्या . आपण  6.00 वाजता भेटू या . " मी हो म्हटलं आणि निघालो. पण मनात विचारचक्र सुरू झाले. नक्की काय घडतयं याचा अंदाज येत नव्हता . इतर कोणाशी चर्चा करण्याचा प्रश्न नव्हता आणि आता प्रभूंचेच सांगणे माझ्याकरता प्रमाण व अंतिम असल्यामुळे तशा चर्चेची आवश्यकताही नव्हती. अर्थात गुरुमंत्राच्या संस्काराच्या त्या शुभदिनापासून माझ्या भक्तिजीवनाच्या सुगम नांदीचे शुभसंकेत मिळायला प्रारंभ झाला होता , हे नक्की.

संध्याकाळी काय घडले ? खूप काही घडले. जे काही घडले ते तसे घडणे आवश्यकच होते . तो एक स्वतंत्र एपिसोडचा विषय आहे . देव हृदयीचे प्रेम ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

देवप्रेमगुण असे आनंदाचा । स्वये घेऊनिया सर्वांसी देण्याचा। त्या प्रेमगुणासी अंगी मी बाणिले। देवहृदयीचे प्रेम मी जाणिले ॥

गर्गेस्वामींच्या फार्महाऊसवर सुंदरवन वृंदावनात प्रभूंच्या उपस्थितीत मकरसंक्रांतीचा कार्यक्रम दरवर्षी नित्यनेमाने होत असे . या कार्यक्रमाला दूरदूरवरून भक्तमंडळी येत असत . प्रभूंच्या सहवासात मेळाव्याचा पूर्वार्ध व उत्तरार्ध रंगत असे. पूर्वरंग प्रामुख्याने प्रभूंचे निरूपण व उत्तररंगात भक्तमंडळींबरोबर अनौपचारिक संवाद व त्यावर प्रभूंची हसत खेळत मार्मिक टिप्पणी रंगत असे .

पण अशाच एका कार्यक्रमला थोडेसे गंभीर स्वरूप प्राप्त झाले होते. प्रभूंच्या जवळच्या नातेवाईकांपैकी कुणीतरी गंभीर स्वरूपाच्या आजाराने त्रस्त होते. प्रभूंनी व्यवधान घेतले होते. इतरांच्या दुःखाबाबत प्रभू अतिशय संवेदनाक्षम आहेत. नेहमीप्रमाणे प्रार्थना,  स्तोत्र झाल्यावर गर्गे पतीपत्नींचे  मनोगत व्यक्त झाले व प्रभूंनी निरूपणास प्रारंभ केला

" देहावर काळाची सत्ता आहे. देहाची काळजी घ्यायला हवीच पण देह काळाच्या स्वाधीन आहे याचे भान नित्य असायला हवे . कोण दिवस येईल कैसा याचा न कळे की भरवसा . म्हणूनच क्षण आणि क्षण वाया न घालवता  प्रत्येक क्षण ईश्वराच्या कृपेने मिळाला आहे याची जाणीव ठेवून त्याचीच भक्ती घडत रहावी असेच आपले वर्तन असायला हवे. ईश्वराने सद्गुरूपाने निराकाराला साकार , अव्यक्ताला व्यक्त व निर्गुणाला सगुण करून भक्ती  करायला संधी दिली आहे. सगुणाच्या सहवासात सगुणाशी संवाद करून ही संधी साधायला हवी . मी त्या परमात्म्याचा अंश आहे ही जाणीव दृढ झाली की मग 'खुणावतो काळ सर्वां मज ना त्याची भीती ना पर्वा ' या अवस्थेपर्यंत आपण येऊन पोहचतो. ही काळाच्या परती अवस्था आहे. मिळालेला प्रत्येक श्वास ईश्वराच्या ध्यासात व्यतीत केला तर मृत्युची भीती तर नाहीच उलट मुक्तीचा आनंद आहे. "

प्रभू कितीतरी वेळ बोलत होते. मंडळी एकाग्रतेने श्रवण करत होती. नियती घडणाऱ्या घटना मानवी अवतारातील सगुण रूपालाही टाळता येत नाहीत .आपण त्या निर्गुणाची प्रार्थना करू शकतो . बोलता बोलता प्रभू एकदम गंभीर झाले व अनंत अशा अवकाशाच्या साक्षीने धीरगंभीर स्वरात आळवणी करायला लागले ' नमस्कार नमस्कार तुजसी नमस्कार, हे दत्तात्रेया तुजसी नमस्कार। ' सगुण निर्गुणाची आळवणी करत होते. आळवणी करताना स्वरातली व नेत्रातली आर्तता नेमकी जाणवत होती. सगुण प्रभू स्वतःच्याच अंतःकरणातील निर्गुण दत्तप्रभूंना आळवत होते. वृंदावनातले वातावरण भारून गेले होते . आजही प्रभूंचे ते रूप माझ्या अंतःकरणात ठाण मांडून बसले आहे . देवहृदयीचे प्रेम ....

श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

देव देत असे प्रेमअनुभव। स्वीकारुनिया तो माझा प्रेमभाव। देवघेवीने प्रेमासी मी गुणिले । देवहृदयीचे प्रेम मी जाणिले ॥

कारेकर मंडळींचा निरोप घेऊन आम्ही निघालो. बरोबर शिदोरी घेतली होती. गाडी यायला अजून अवकाश होता. म्हणून  फलाटावरच्या विश्रामगृहातच  भोजन करून घेतले. तेवढ्यात गाडी आली व एकच धांदल उडाली. लगबगीने सर्वजण गाडीत शिरले व आपापल्या सीटस् वर स्थानापन्न झाले. गाडीने मुंबई च्या दिशेने  कूच केले व  वेग वाढत गेला . मंडळीही आता बर्‍यापैकी स्थिरावली होती .  प्रभूंबरोबरच्या त्या आध्यात्मिक सहलीचा आनंद परतीच्या प्रवासात ओसंडून वहात होता.

त्या सगळ्या उत्साही वातावरणात प्रभूंबरोबर एकांतात संवाद साधण्याची संधी मी शोधत होतो. काही दिवसांपूर्वी प्रभूंनी मला एकूणच दत्तप्रभूंच्या कार्याचा  झालेल्या लाभाविषयी काही लिखाण करायला सुचविले होते. मनन चिंतनाला जर लिखाणाची जोड मिळाली तर 'अधिकस्य अधिकं फलम् ' या उक्तीनुसार माझा ईश्वराविषयी प्रेम आणि भक्तिभाव दमदारपणे वाढण्याची दाट शक्यता प्रभूंना दिसत होती . मी लिहायला सुरूवात केली  पण मंगळवारच्या किंवा एरवीच्या व्यक्तिगत भेटीत ते लिखाण प्रभूंना वाचून दाखवायचा योग येत नव्हता. आडवलीच्या प्रवासात अशी संधी मिळू शकते हे प्रभू जाणून होते. त्यांनीच मला तसे सुचविले होते व त्यांच्या ते लक्षातही होते. यथावकाश ते माझ्याजवळ आले मी माझ्या लिखाणाची पोतडी उघडली. मी दत्तपीठातील कार्याचा इतिहास लिहायला सुरुवात केली होती.  गजाननस्वामींच्या संकल्पनेतील दत्तप्रभूंचे कार्य  अवधूतस्वामींनी कसे समर्थपणे पूर्णत्वास नेले होते याचे वर्णन सुरुवातीच्या परिच्छेदांमध्ये आले होते. कार्यासंबंधी जे काही संबंधितांकडून ऐकले होते तेच लिहीण्याचा माझा प्रयत्न होता. दोन तीन पाने वाचून झाली होती आणि वाचता वाचता प्रभूंच्या चेहर्‍यावरील भाव मी न्याहळत होतो. त्यांच्या अपेक्षेप्रमाणे खिचडी जमली नाही याची जाणीव मला झाली . प्रभूंनी मला थांबवले व एवढेच म्हणाले , " ठीक आहे , छान. पण लिखाणात स्वानुभवाची सखोलता यायला हवी" एवढे बोलून प्रभू उठले व माझे विचारचक्र सुरू झाले. प्रभूंना काय सांगायचे आहे ? मी अंतर्मुख झालो व माझे प्रभू माझ्याशी बोलायला लागले . " इतिहासाचे वर्णन कुणीही करू शकतो . लिहिण्याचे अंग असेल तर दोन चार संदर्भ इकडचे तिकडचे घेऊन आणि ऐकीव माहितीवर  लिखाण आकर्षक करता येईलही .पण तो फक्त शब्दांचा फापट पसारा , तिथे भावाचा अभाव असेल.

जसे देव्हारा वेधक आहे पण आतमध्ये मूर्तीच नाही तर काय उपयोग ?  आपले लिखाण इतरेजनांकरता नसून आपल्या प्रभूंकरता व स्वतःकरता असायला हवे. रामायणातल्या रामाच्या चरित्राचे चार ग्रंथ वाचून कुणीही वर्णन करेल पण माझ्या अनुभवाचा राम माझाच असणार आहे आणि तोच महत्वाचा आहे. स्वानुभवाचे लिखाणच चिंतन व मननाला पूरक ठरेल व भक्तिमार्गावर पुढे पुढे जायला उपयोगी ठरेल."

गाडीने वेग पकडला होता व माझ्या विचारांनाही वेग आला होता. 'प्रभू एक मुख्य भक्तजीवनात '. प्रभू हाच एकीएक विषय असायला हवा . मनामध्ये , कृतीमध्ये , वाचेमध्ये व लिखाणातही. माझ्या भक्तिमार्गावरील प्रवासात हे एक टिकूजी-नी-वाडी सारखे महत्वाचे वळण होते. या वळणावर उमेदवारीचा काळ मागे पडून मी work in progress च्या अवस्थेत प्रवेश केला होता . देव हृदयीचे प्रेम... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

देवहृदयीचे प्रेम मी जाणिले। त्या प्रेमासी माझ्या हृदयी आणिले ॥ प्रभूंनी आपल्या घरी यावे असे सर्वच भक्तमंडळींना वाटते.  असेच एक भक्त सूर्यकांत कारेकर. प्रभूंवर आत्यंतिक श्रध्दा व निष्ठा पण वास्तव्य दूर कोकणात . त्यामुळे प्रभूंची वारंवार भेट घेता येणे शक्य नसायचे. प्रभूंनी एकदा तरी आपल्या घरी यावे असे त्यांना मनोमन वाटत असे. तसे त्यांनी एकदा प्रभूंना बोलून दाखवले , नव्हे तसा आग्रहच धरला. भक्ताचा भाव जाणून त्याची इच्छा पूर्ण करणे हा तर प्रभूंच्या कार्याचाच एक भाग होता. कोकणात जायचे ठरले. भक्त मंडळी तर बरोबर हवीतच . पण घेणार कोणाला आणि वगळणार कोणाला ? शेवटी ज्यांची ज्यांची इच्छा होती त्या सर्वांनाच प्रभूंनी सामील करून घेतले व समस्त परमानंद परिवार आडवलीला निघाला. मांडवी एक्सप्रेस आडवली स्थानकात शिरली. सूर्यकांतने आप्तमित्रपरिवारासह प्रभूंचे चरणांवर मस्तक ठेवत लोटांगण घालून स्थानकावरच प्रेमपूर्वक स्वागत केले व प्रभूंसह सर्व प्रेमीजनांनी घराकडे प्रस्थान केले. चहापान व विश्रांतीनंतर मुख्य कार्यक्रम चालू झाला. आळवणी,  स्तोत्रगायन, पदगायन व कारेकरमंडळींचे मनोगत  यथानुक्रमे पार पडले व प्रभूंची अमृतवचने प्रकट व्हायला लागली. " प्रेमीजनांच्या भावाची आमच्या ठिकाणी नोंद असते व अशा कार्यक्रमाच्या निमित्ताने आधी त्याच्या जीवनात व यथावकाश त्याच्या मनात प्रवेश करण्याची संधी आम्हाला मिळते. आम्ही त्याला जवळ करतो पण ही जवळीकता त्याने टिकवून ठेवायची आहे . जेवढा तो आमच्या जवळ येईल व आमच्याकडे मन मोकळे करेल तेवढे आमचे प्रेम त्याला मनात भरून घेता येईल आणि मग संसारभावाने तो बाधित होणार नाही. त्यासाठी बाह्यांगाने दूर असूनही आमच्याशी संपर्कात रहाणे व संपर्कात सातत्य टिकवणे आवश्यक आहे. फोनवरून संपर्क हीसुद्धा एक प्रकारची सत्संगतीच आहे. अर्थात प्रत्यक्ष सत्संगती अमूल्य आहे हे तर खरचं. दूरवर असलेल्या जीवाचेही कल्याण व्हावे अशीच आमची तळमळ असते आणि म्हणून दूरस्थ व्यक्तिलाही ध्यास लागण्यासाठी काही सुविधा निर्माण करता येतील का याचाच विचार आम्ही करत असतो." असंख्य दाखले व दृष्टांत देत प्रभू त्यादिवशी कितीतरी बोलत होते. वेळेचे भान कुणालाच नव्हते. गाडी पकडून घरी जायची नेहमीची घाई नव्हती. प्रभू रंगले होते खर तर ते स्वतःतच रमले होते. सर्व मंडळींवर प्रभाव पडला होता .  सूर्यकांत तर देहभान हरपून नाचायलाच लागला होता. जमलेली सर्व मंडळी त्याला उत्स्फूर्तपणे साद देत होती. भारलेल्या वातावरणात एक अतिशय रमणीय व भावपूर्ण सोहळा साकार होत होता. प्रभूंनी प्रकट केलेली वचने मनात व त्यांचे ते त्यादिवशीचे अतिअद्भूत आगळे वेगळे रूप नेत्रात मी साठवून ठेवत होतो. या कार्यक्रमाचा, विशेषत्वाने ' संपर्कात सातत्य' या संदेशाचा , माझ्या मनावर फार मोठा परिणाम झाला होता. रात्री कधितरी उशीरा प्रभूंनी कार्यक्रम आवरता घेतला. महाप्रसादाची वेळ झाली होती . आणि इथेही प्रभूंची एक अनोखी परी मनाला स्पर्श करून गेली. त्यांच्यासाठी भोजनाची विशेष व्यवस्था केली असतानासुद्धा त्यांनी भक्तमंडळींसमवेत भोजन करणे पसंत केले . असे हे आमचे परमानंदप्रभू . देवहृदयीचे प्रेम मी ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

भक्ताचिया अंतरात देवाचे ते दर्शन। भक्तासी करीतसे भक्तिमार्गदर्शन । परमानंद सुदर्शन नित्य अनुभवलो। देवा तुझ्या दर्शनाला प्रेमाने मी आलो ॥ चहापान झाल्यावर संवाद पुन्हा सुरु झाला . " कर्मकांडात अडकलेल्या मनाची पायपीट होते प्रवास होत नाही. घाण्याला जुंपलेला बैल मालकाला तेल देतो पण त्याला चरायला मात्र कडबाच मिळतो. संसारात खर्च केलेली अतिरिक्त उर्जा व्यर्थ जाते. समाधान कोणालाच मिळत नाही. कारण समाधान संसारभावात नाही तर भक्तिभावात आहे. पूर्वायुष्यातील संस्कार एका ठराविक मर्यादेपर्यंतच उपयुक्त ठरतात. प्रापंचिक जीवन प्रारब्धाधीन असल्यामुळे सुखदुःखाचे हिंदोळे आहेत. प्रारब्धावर मात करता येत नाही पण ईश्वराधीन जीवन प्रारब्धाला आपल्यामध्ये सामावून घेते व मनाला चिंतामुक्त करते. मनाला ईश्वराधीन करावे कसे या प्रश्नाचा शोध घ्यायला एखादा जीव जेव्हा संसारभावातून बाहेर पडतो तेव्हा भाग्याने त्याला त्याचा देव सद्गुरूरुपाने भेटतो. मनोविजय ग्रंथात म्हटल्याप्रमाणे मतिमंद आता साधनायोग्य होतात . सत्य जाणून घेण्याची जिज्ञासा निर्माण होते. आनंदाचा मार्ग सद्गुरूंच्या अंतःकरणातून जातो याची जाणीव होते व त्यांच्या मार्गदर्शनाने भक्तिमार्गावर मार्गक्रमण करण्याचा निश्चय बळावतो. तुमचे संस्कार तुम्हाला इथपर्यंत घेऊन आलेत आता त्या संस्कारांना मागे ठेवून शाश्वताकडे नेणारी पुढची वाटचाल करायची आहे ." प्रभूंची नजर माझ्यावर स्थिरावली. आता नजरेतून मुकसंवाद सुरू झाला होता. ती नजर , ते मौन शब्दांपेक्षा अधिक प्रभावी ठरत होते. प्रभू आता स्वानंदात रममाण झाले होते व मला काय बोलावे ते सुचत नव्हते . माहौल शांततेचा होता व माझे मनही शांत झाले होते . असा कितीतरी वेळ गेला . शेवटी प्रभूच त्या शांततेचा भंग करत हलक्या फुलक्या स्वरात व मोकळेपणाने हसत म्हणाले , " अरे , आज तुमचा वाढदिवस ना ? तुम्ही पार्टी तर द्यायलाच हवी." माझ्या मनावरील दडपण एकदम कमी झाले व आम्ही सर्वजण

हसत खेळत हाॅटेलला जाण्यासाठी बाहेर पडलो. जेवण झाल्यावर टिकूजी-नी-वाडीत प्रभूंशी झालेला संवादाचे मनन व चिंतन करीतच मी घरी परतलो . आजही त्या संवादातून प्रभूंनी दिलेला संदेश माझ्या मनात घर करून आहे , टिकून आहे . देवा तुझ्या दर्शनाला ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

तुझ्या प्रेमानेची वाटे मनासी ते हलके। तुझ्या बोधे जीवन होई हलके नि फुलके। प्रेमस्मरणात तुझ्या माझा मी तो हरवलो । देवा तुझ्या दर्शनाला प्रेमाने मी आलो ॥ साधुसंत येती घरा तोची दिवाळी दसरा असे म्हटलयं . संतसत्पुरुषांचा पदस्पर्श आपल्या घराला व्हावा ही केवढी भाग्याची गोष्ट! त्यातूनही पहिल्यांदाच गोवत्सद्वादशी वसूबारसच्या दिवशी प्रत्यक्ष प्रभूंनी माझ्या घरी यावे ही गोष्ट दिवाळीचा आनंद द्विगुणित करणारी होतीच पण त्याहीपेक्षा  त्या शुभमुहूर्तावर प्रभूंच्या साक्षीने माझ्या भक्तीजीवनाच्या प्रारंभाची नांदी ठरणारी होती. प्रभू शशीताईंकडे पवईला आले होते. ऑफिस मधून लवकर निघून मी शशीताईंकडे पोहचलो व तिथून प्रभूंना घेऊन घरी आलो. प्रभू येणार म्हणून शेजारीपाजारी व नातेवाईकांना मी बोलावले होते. मी दादरला श्रीपरमानंदस्वामींकडे नियमितपणे जातो हे सर्वांना ठाऊक झाले होते. त्यामुळे तेही सर्वजण स्वामींचे दर्शन घ्यायला उत्सुक होते. सर्वजण वाटच पहात होते. प्रभूंनी घरात प्रवेश केला. सर्व खोल्यांमधून फिरले , घरच्या मंडळींचे क्षेमकुशल जाणून घेतले व मग हाॅलमध्ये त्यांच्यासाठी खास तयार करण्यात आलेल्या आसनावर स्थानापन्न झाले. इतक्यात एक तीन चार वर्षाचे निरागस लहान बालक त्यांच्याजवळ जाऊन बसले. त्याची आई चपापली व त्याला दटावत त्याला उचलून  घ्यायला पुढे आली. प्रभूंनी त्या माऊलीला खूण केली व  

बालकाला अधिकच जवळ घेतले. निरागसतेने निरागसतेकडे झेप घेतली होती. प्रभूंकडे लहान बालकासाखीच पण ज्ञानोत्तर निरागसता आहे याचा प्रत्यय मला व तिथे जमलेल्या सर्वच मंडळींना आला . प्रभूंच्या याच निरागसतेची प्रचिती पुढे मला वारंवार येत राहिली. संतसत्पुरुष घरी आल्यावर त्यांची पाद्यपूजा करण्याची एक प्रथा आहे. तिथे जमलेल्या मंडळींनी विशेषत: स्त्रियांनी प्रभूंची पाद्यपूजा करण्याची इच्छा व्यक्त केली

प्रभूंच्या लेखी असे प्रघात अनावश्यकच पण तरीही प्रभू तयार झाले हे प्रभूंचे उमदेपण. चरणक्षालन , हळदीकुंकू स्वस्तिक, धूपदीपओवाळणी ही सर्व कर्मे यथासांग पार पडली. प्रभूंनीही सर्वांना ओवाळणी भेट देऊन भरभरून आशिर्वाद दिले. पाद्यपूजा पार पडल्यावर प्रभूंनी सर्वांना जवळ बसवून घेतले आणि मग प्रत्येकाशी व्यक्तिगत संवाद साधायला सुरुवात केली. " भक्तिमार्गात ईश्वराशी ऐक्यत्व पावलेल्या संत सत्पुरुषांचे केवळ पूजन पुरेसे नाही तर भजन , कीर्तन व गुणगायनही आवश्यक आहे. भक्तिमार्गात कर्माचे अवडंबर नाही तरीही जी कर्मे  करायची आहेत ती ईश्वरी भावाने करायची आहेत व ईश्वरालाच अर्पण करायची आहेत. ही दृष्टी येण्यासाठी संत सत्पुरुषांचा नियमित सहवास आवश्यक आहे. आमच्या रहात्या घरी दत्तप्रभूंचे कार्य नियमितपणे चालू आहे व तिथे सर्वांना ही संधी उपलब्ध आहे.

तुमचेही या कार्यात स्वागत आहे. "  अतिशय संस्मरणीय अशी प्रभूंची ही माझ्या स्वगृही  झालेली पहिलीवहिली भेट. हा प्रसंग आजही माझ्या मनात ताजा ताजा आहे. प्रभूंच्या व्यक्तिमत्वाचा जनमानसावर प्रभाव पडतोच . पण माझ्या मनावर विशेष परिणाम झाला होता . आपण योग्य ठिकाणी आलो आहोत अशी मनाची खात्री झाली .प्रभूंना परत घेऊन जाताना प्रभूंच्या चरणाशी रहाण्याचा मनाचा निश्चय अधिकच दृढ झाला. देवा तुझ्या दर्शनाला ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

भाव माझा घ्यावे तुझे दर्शन ते केवळ। बैसविले मज प्रेमे चरणी तू जवळ। हास्य मुखी देखुनीया मनी मी सुखावलो। देवा तुझ्या दर्शनाला प्रेमाने मी आलो ॥ प्रभूंबरोबरचा प्रवास हा नेहमीच आनंददायी अविस्मरणीय असे. संभाषणाला एक खुमारी असे. मस्त मोकळा एक्सप्रेस वे, प्रसन्न वातावरण, हलकीशी पावसाची धार , गाडी टाॅप गिअरमध्ये व सर्वात महत्वाचे म्हणजे शेजारी साक्षात प्रभू. स्टिअरिंग व्हील जरी माझ्या हातात असले तरी प्रवासाची दिशा ठरवणार प्रभू. आपल्याला काय ? प्रभूंनी सरळ जा सांगितले की सरळ जायचे , वळायला सांगितले की वळायचे. थांबायला सांगितले की थांबायचे. जीवनाची सूत्रेच प्रभूंकडे सुपूर्द केली होती. असाच प्रवास करत एक दिवस आम्ही तळेगाव मुक्कामी पोहचलो. संत तुकारामांचे देहू गाव तळेगावच्या जवळच आहे. ज्या भंडारा डोंगरावर बसून तुकारामांनी पांडुरंगाची अखंड आळवणी केली त्या पवित्र स्थानावर जाण्याचा मानस प्रभूंनी व्यक्त केला . भोजन व विश्रांती झाल्यावर संध्याकाळी आम्ही भंडारा डोंगरावर जायला निघालो. वळणावळणाच्या नागमोडी रस्त्याने आम्ही पायथ्यापासून शिखरावर पोहचलो . शिखरावर तुकारामांचे अप्रतिम मंदिर आहे. भावपूर्ण अवस्थेत प्रभूंनी तुकारामांचे दर्शन घेतले व त्याच भारावलेल्या अवस्थेत मंदिराबाहेर असलेल्या एका खडकावर जाऊन बसले. जरा विसावू या वळणावर. मावळतीच्या सूर्याकडे टक लावून बघत असताना उत्स्फूर्तपणे प्रभू गायला लागले . " या देहाचिया गावी। काय झाली हो नवलाई। जन्मोजन्मीची पुण्याई ।भाग्ये भेटली विठाई ॥ " प्रभूंचे ते भावविभोर रूप मी अनिमिष नजरेने पहात होतो. तुकारामांची विठाई प्रभूंना नुसती भेटलीच नव्हती तर प्रभूंच्या अंतःकरणात खोलवर उतरली होती. प्रभू , पांडुरंग व तुकाराम असा त्रिवेणी संगम प्रभूंच्या ठिकाणी पहाण्याचे भाग्य मला लाभले होते. या तद्रूप अवस्थेत किती वेळ गेला कुणास ठाऊक! पण त्या देहातीत अवस्थेतही प्रभूंचे देहभान जागृत होते. 'आता निघू या' प्रभू म्हणाले . घरी कार्यक्रम होता. जवळपासची मंडळी येणार होती. तुकारामांना बरोबर घेऊन प्रभू घरी जाण्यास निघाले. देवा तुझ्या दर्शनाला ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

भक्ताला देवाचा तो प्रेमगुण लागू दे। देवप्रेमे जीवनची सर्व  अंगे रंगू दे। परमानंद अनुभव नित्य उपभोगू दे । देवा तुझ्या प्रेमाचा तो गुण मज घेऊ दे ॥ त्या दिवसांमध्ये रविवारी सकाळीही प्रेमीजन दत्तपीठात प्रभूंना भेटायला जात असत. मीही रविवारची सकाळ सहसा चुकवत नसे. संध्याकाळी प्रभूंचे निरूपण असायचे. अशाच एका रविवारी सकाळी मी दत्तपीठात गेलो होतो. त्या दिवशी , रत्नाकर पुराणिक , माझ्या मामेभावाला तिथे पाहून मला आश्चर्यच वाटले. मी त्याला त्यापूर्वी कधीच दत्तपीठात पाहिले नव्हते किंवा आमच्या बोलण्यामध्ये दत्तपीठाचा विषय कधीच आला नव्हता. मी तिथे पोहचलो तेव्हा तो प्रभूंशीच बोलत होता. त्याच्या आईचे म्हणजे माझ्या मामींचे , वसुंधरादेवींचे काही दिवसांपूर्वी निधन झाले होते. त्या प्रभूंच्या भक्त होत्या. पण मी प्रभूंकडे जायला लागल्यापासून आमची कधीच गाठ पडली नव्हती.  त्यांनी प्रभूंच्या चरणी विलीन होण्यापूर्वी प्रभूंच्या नावाने काही रकमेचा चेक तयार केला होता व आपल्या पश्चात प्रभूंनी त्याचा स्वीकार करावा अशी प्रभूंना प्रार्थना करणारी चिठ्ठी लिहून ठेवली होती . तो चेक देण्याकरताच रत्नाकर प्रभूंना भेटायला आला होता . आता प्रभू कधीच कोणाकडून धनाचा स्वीकार करत नाहीत हे मला एव्हाना माहीत झाले होते. म्हणून प्रभू चेक स्वीकार करणार नाहीत असा माझा अंदाज होता. पण प्रियजनांचे अंदाज खरे ठरवतील ते प्रभू कसले. त्यांनी तो चेक हातात घेतला. शांतपणे कपाटातून आपले चेक बुक काढले, वसुंधरादेवींनी अर्पित केलेल्या रकमेचे दोन समान भाग करून त्यांच्या दोन्ही सुनांच्या नावाने दोन चेक तयार केले व ते रत्नाकरच्या स्वाधीन केले . प्रभूंची  निस्पृहता माझ्या अंतःकरणाला खोलवर स्पर्श करून गेली. निस्पृहतेचा परिचय देताना प्रभूंनी   धनाचा नाही तर भक्ताच्या अंतिम इच्छेचा स्वीकार केला होता, मान ठेवला होता. ' मूल्य धनाचे काय मुनीजना अवघ्या आशा श्रीरामार्पण ' धनाचे नाही पण भक्ताच्या भावाचे मूल्य मात्र प्रभू जाणून आहेत . प्रभूंच्या या अशाच छोट्या छोट्या कृतींमुळे दत्तपीठात माझे मन संस्कारक्षम बनत गेले . भक्ताला देवाचा तो प्रेमगुण लागू दे . देवा तुझ्या प्रेमाचा तो... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

प्रेमे युक्त अंतरात तूचि अससी मोकळा। मोकळेपणाने मज लाविसी त्या प्रेमकळा। प्रेमाची मोकळीक मजसी ती भावू दे । देवा तुझ्या प्रेमाचा तो गुण मज घेऊ दे ॥ प्रेमीभक्तांना आपला जास्तीत जास्त सहवास मिळावा यासाठी प्रभू प्रयत्नशील असत. गुरुवारचे निरूपण व इतर वारी नित्यनेमाने भेटी होत असतच पण कुठल्याही निमित्ताने किंवा निमित्त नसले तरीही प्रेमीभक्तांना त्यांच्या घरी भेटण्यास प्रभू नेहमीच उत्सुक असत. असा काही कार्यक्रम ठरला की प्रभू अन्य काही भक्तमंडळींना देखील सामावून घेत असत . एके दिवशी असेच प्रभू मुलुंडला त्यांचे प्रिय भक्त परमेश्वर वाघमारे यांच्याकडे येणार होते. त्यांनी तिथे मलाही बोलावून घेतले. काही प्रेमीभक्तांच्या उपस्थितीत कार्यक्रम चालू झाला. सुरूवातीची स्तोत्र , पदगायन झाल्यावर अनपेक्षितपणे आणि अचानकपणे प्रभूंनी मला बोलावयास सांगितले . सहाजिकपणे माझ्या बोलण्यात मनोविजय ग्रंथाचा विषय आला. सद्गुरू व संतपुरुषांचे रामदासस्वामींनी केलेल्या वर्णनाच्या अनुषंगाने मी बोलत होतो.' दिनाचा दयाळू मनाचा मवाळू । स्नेहाळू कृपाळू जगी दासपाळू । तया अंतरी क्रोध संताप कैचा ।' मी श्लोक पूर्ण करण्याआधीच प्रभूंनी मला थांबवले. " संतसत्पुरुष व सद्गुरू दोघांचेही अंतःकरण कोमल असते व जीवाविषयी दोघांनाही कळवळा असतो. संतसत्पुरुष जीवाला सुखावतात व त्याच्या दोषांकडे दुर्लक्ष करतात. ईश्वरावरती श्रध्दा ठेवायला सांगतात . पण सद्गुरूंचे तसे नसते. त्यांना शिष्याला घडवायचे असते. सद्गुरूंच्या अंतःकरणातही संतसत्पुरुषांप्रमाणे क्रोधाचा लवलेश नसतो पण वेळप्रसंगी शिष्याच्या हिताकरता ते क्रोधाचा आविर्भाव प्रकट करतात .तेज प्रकट करतात . सत्ता ईश्वराची आहे याची जाणीव असूनसुद्धा , माझ्यावर श्रध्दा ठेव असे आत्मविश्वासाने सांगतात . कारण त्यांना शिष्याला घडवायच असत. त्यांचे तेज असेच अधूनमधून प्रकट होत असल्यानेच शिष्याला त्यांचा आधार वाटतो व तो अधिक जोमाने त्यांच्याशी जवळीक साधायला लागतो. निदान माझा तरी तसा अनुभव आहे. देवा तुझ्या प्रेमाचा तो ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

प्रेम शुध्द सहज तुझे आतुर तूचि द्यावया। आपुलेपणाने मज लाविसी तू घ्यावया। प्रेमाची आपुलकी मजसी ती कळू दे। देवा तुझ्या प्रेमाचा तो गुण मज घेऊ दे ॥ तो दत्तजयंतीचा आनंद सोहळा होता. अशा मोठ्या कार्यक्रमात प्रभू काही भक्तमंडळींना बोलायची संधी देत. त्या दिवशी प्रभूंचे परमभक्त भाऊ वैद्य बोलणार  होते. पण त्यांना शहापूरहून यायला उशीर होत होता. वेळ भरून काढण्यासाठी मला मनोगत व्यक्त करण्याची अचानक संधी मिळाली. मी आनंदाने भारावून गेलो व बोलता बोलता बोलून गेलो  की ' प्रभू तुम्ही कोणत्या नात्याने  आमच्यावर एवढे निरलस प्रेम  करता ? आम्ही आपले कोण लागतो ? हम आपके हैं कौन ?' प्रभूंनी मला लगोलग सावध केले . " जे ईश्वरत्व माझ्या ठिकाणी आहे त्याच ईश्वराचा अंश तुमच्या ठिकाणी आहे. आम्ही तुमच्याकडे  ईश्वरीदृष्टीने पहातो आणि तो ईश्वरी अंश आम्हाला लख्खपणे दिसत असतो. जीवाला ईश्वरी तत्त्वाचा विसर पडला म्हणून गुरूमंत्राचा संस्कार करून बाह्यांगाने आम्ही ते नाते पुनर्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला. तुमच्या ठिकाणी जेव्हा सद्गुरूंवरील  प्रेमाची भावना जागृत होईल तेव्हा तुम्हाला या संबंधांचे मूल्य लक्षात येईल . आमच्या चरणाशी आलेले सर्व प्रेमीजन हे माझेच अंश आहेत व म्हणून माझे त्यांचेवरील प्रेम नैसर्गिक आहे . ईश्वराविषयी प्रेमभावना जागृत झाली आणि त्या प्रेमाचे भक्तीत रुपांतर झाले की मग  प्रेमीजनांच्याही  लक्षात येईल की देवभक्त संबंधात ' हम आपके हैं कौन ' हा विचारच अप्रस्तुत व गैरलागू आहे. " मला फारसे काही कळले नाही पण प्रभूंचे आपल्यावर आत्यंतिक प्रेम आहे . आपल्या ठिकाणी तशी प्रेमभावना  उगम पावण्यासाठी प्रभूंच्या संपर्कात सातत्य राखणे आवश्यक आहे हा भाव अधिक दृढ झाला . प्रेमाची आपुलकी मजसी ती कळू दे . देवा तुझ्या प्रेमाचा... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

भक्ताने देवासी या जुळविले प्रेमनाते। देवप्रेम मिळविले जे सर्व नात्यापरते। जीवनात खेळविले प्रेमे परमानंदाते। देवा तुझे नि माझे जुळले हे प्रेमनाते ॥ रामदास्वामी स्वतःच्याच मनाला प्रश्न विचारतात ' जगी सर्व सुखी असा कोण आहे ' आणि मग स्वतःच ' विचारे मना तूचि शोधूनि पाहे ' असे म्हणत मनाला कामाला लावतात. आता सुख म्हणजे नक्की काय असते ? मनासारखे घडले तर सुख व मनाविरुद्ध घडले की दु:ख अशी सुखदु:खाची सर्वसामान्य व सर्वमान्य व्याख्या केली जाते . कथित सुखप्राप्तीसाठी मानवाने साधने निर्माण केली . या साधनांनी देहसुख प्राप्त झाले पण मन तहानलेलेच राहिले. माझे तसे बरे चालले होते. मी सुस्थितीत होतो पण सुखस्थितीत नव्हतो. मनोविजयाचे वाचन चालू असताना रामदासस्वामींचा हा प्रश्न माझा पाठपुरावा करू लागला आणि म्हणून मी सुखस्थितीचा शोध अवतीभवती सुरू केला . करता करता माझ्या लक्षात आले की कळसा माझ्या काखेतच होता आणि मी उगाचच गावाला वळसा घालत होतो. सुखस्थिती तर प्रभूंच्या चरणाशीच होती. महाराजांनीही ग्रंथात म्हटले होतेच की संत सत्पुरुषच सर्वार्थाने सुखी पुरुष आहेत. त्यांच्या सहवासात सुखस्थितीचा अनुभव येत होताच . जगी सर्वसुखी असा कोण आहे या प्रश्नाचे उत्तर मिळाले आणि योगायोग असा की त्याच सुमारास सुखस्थितीचा अनुभव एरवीही येण्याकरता प्रभूंच्या कृपेने मला सुखी माणसाचा सदराही मिळाला. देवा तुझे नि माझे ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

कौतुक करूनिया प्रेमे मज सुखविले। प्रेम कैसे द्यावे घ्यावे मज तूचि दाखविले। ते प्रेम तुजसी देता तुज येई प्रेमभरते। देवा तुझे नि माझे जुळले हे प्रेमनाते ॥ कार्याच्या रूपाने प्रभूंचा खेळ चालूच होता. कधी सामूहिक तर कधी व्यक्तिगत. गुरुवारी निरूपण तर मंगळवारी व्यक्तिगत भेट. या व्यक्तिगत भेटीचे मला नेहमीच अप्रूप असे. प्रभूंशी आमने सामने संवाद होत असे. मला दर मंगळवारी बोलायला मिळावे अशी माझी इच्छा असायची. आणि प्रभू माझे लाड खूप  पुरवायचे. पण प्रभूंना सर्वांना सामावून घ्यायचे आहे याचे भानही मला असायचे . कधी कधी कुणाच्या मनातील कधी उत्साहाची तर कधी नैराश्याची भावना जाणून प्रभू त्या व्यक्तीला बोलके करायचे . पण प्रभू कुणाशीही सापेक्षतेने प्रकट होत असले तरी त्यावेळी त्या व्यक्तिगत संदर्भातील तो विशिष्ट प्रसंग बाजूला पडून माझ्या मनातील प्रभू त्या प्रसंगाच्या पलीकडे असलेल्या निरपेक्ष व मूलभूत तत्वांकडे

माझ्या मनाला निर्देश करत आहेत हे मला जाणवायचे . इतरांशी झालेल्या संवादातूनही माझ्या मनाचे पालनपोषण व संगोपन अशा प्रकारे घडत होते. मनाची जोपासना होत होती. मन घडत होते. आम्ही बि घडलो तुम्ही बि घडाना. गुरुवारी निर्गुण असलेले प्रभू मंगळवारी आमच्या भाग्याने सगुण साकार होत असत . म्हणूनच मंगळवारच्या नियमित भेट अमूल्य होती . भक्तिमार्गाकडे वळण्याकरता अप्रत्यक्षपणे प्रेरित करत होती. देवा तुझे नि माझे ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

मी कोण कोठुनिया चरणासी तुझ्या आलो। लडिवाळ भावे माझ्या तुजसी मी प्रिय झालो। उचलोनि प्रेमे मज धरिले तू हृदयाते । देवा तुझे नि माझे जुळले हे प्रेमनाते ॥ प्रभू नेहमी सांगतात की प्रपंचात जो तो आपल्या स्वभावानुसार वागत असतो आणि प्रत्येकाला अहंकार असतो. अहंकारामुळेच संसारात वादविवाद निर्माण होत असतात. मनाच्या श्लोकांमध्ये रामदासस्वामी सांगतात ' तुटे वाद संवाद तो हितकारी ' हे बोलणे सोपे आहे. पण आपण कितीही जुळवून घ्यायचा प्रयत्न केला तरी समोरची व्यक्ती वाद घालतेच . मग यातून मार्ग कसा काढावा बरे ? रामदासस्वामी वाद संपवा म्हणून सांगतात पण प्रभू वाद संपवायचा कसा हे मार्गदर्शन करतात. प्रभू सांगतात की आपण दोन पावले माघार घ्यावी कारण , कारण एकच की 'तू माझा आहेस ना ? ' अत्यंत प्रेमाने प्रभूंनी विचारलेला हा प्रश्न मनातील सारी सारी जळमटं साफ करतो. खरचं की मी तर प्रभूंचा आहे ना ? मग क्षुल्लक गोष्टींकरता मी कशाला हट्ट करायचा ? प्रभूंचा हा मंत्र प्रत्येक आणीबाणीच्या प्रसंगात मला उपयोगी पडला . मी प्रभूंचा आणि प्रभूंचाच आहे हा भाव जेव्हा मनात स्थिर झाला तेव्हा लक्षात आले की काही गंभीर प्रसंग सोडले तर समस्या परिस्थितीत नव्हती तर माझ्या मनःस्थितीत होती. जशी जशी मनःस्थितीत सुधारणा होत गेली , तसे तसे समस्यांचे आपोआप निराकरण होत गेले व मन प्रभूंना अपेक्षित असलेल्या भक्तिमार्गाकडे वळत गेले. ' तू माझा आहेस ना ? ' या शब्दांची ही जादू होती. जादूगार तोचि खरा . देवा तुझे नि माझे ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

भक्ता एक देवगोडी। सारखी त्यांची प्रेमआवडी। परमानंदे देवासारखा गोड होऊनी राहतसे। देवा तुझे प्रेम कसे ॥ प्रभूंनी जवळीक देऊ केली होती. संवाद होत होता. प्रभूंशी बोलताना एक त्यांची एक खूबी आजही जाणवत आहे . कुठलाही विषय त्यांना वर्ज्य

नाही. पण बाह्यांगाने प्रकट होत असताना त्यांच्या अंतरंगात एक निश्चित असे आध्यात्मिक सूत्र असते . दृष्टांत सर्वसाधारण जीवनविषयक असतात पण निर्देश त्यांच्या ठायी विसावलेल्या त्यांच्या रामाच्या अधिष्ठानाकडे

असतो. सुरवातीला हे लक्षात येत नसे पण जसजशी जवळीक वाढत गेली तसतसा त्यांच्या वचनांमधला मूलार्थ उलगडत व उमजत गेला. रामदासस्वामींचे मनाचे श्लोक, मनोविजय ग्रंथामधील श्रीअवधूतस्वामींचे त्या श्लोकांवरील भाष्य व प्रभूंची उल्हसित करणारी वचने या त्रिसूत्रीने माझी जीवनाकडे पहाण्याची दृष्टी बदलत गेली. प्रत्येक जीव हा ईश्वराचा अंश आहे. मी सुध्दा त्या ईश्वराचाच अंश आहे. देहाच्या अभिमानामुळे व अहंकारामुळे माझ्यातील ईश्वराचा अंश झाकोळला गेला आहे. 'जुने ठेवणे मीपणे आकळेना.' माझे मीपण सहजासहजी जाण्यासारखे नाही. या साठी प्रभूंशी अधिकाधिक जवळीक साधायला हवी. संसारभाव कमी होत होता पण भक्तिभाव वाढायला हवा हा विचार पक्का होत गेला . जीवन एका महत्वाच्या टप्प्यावर येऊन पोहचले होते. 'जुने ठेवणे मीपणे आकळेना' या अवस्थेतून बाहेर पडण्याची वेळ येऊन ठेपली होती. परमानंद देवासारखा गोड होऊन राहिला होता. त्या गोडीमध्ये मीपण हळुहळु विरघळण्याची शक्यता होती नव्हे तशी खात्रीच होती . देवा तुझे प्रेम कसे ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

प्रेमसेवन तुझी आवडी। मजसी लागली त्याची गोडी। प्रेमसेवन म्हणूनी माझे सारखे ते घडतसे। देवा तुझे प्रेम कसे॥ लहानपणापासून रोज म्हणता म्हणता रामरक्षा स्तोत्र पाठ झाले होते. दररोज म्हटले जात होते. दत्तप्रभूंच्या कार्यात कृष्णासंगे खेळत आत्मारामाची भेट घ्यायची आहे असे प्रभू वारंवार सांगत असत. रामरक्षेतसुध्दा शेवटी ' भो राम मामुध्दर ' अशी श्रीबुधकौशिक ऋषींनी प्रार्थना केली आहे. हे तोंडपाठ होते. पण प्रापंचिक धावपळीत या प्रार्थनेचा शाब्दिक अर्थ जरी समजला तरी तसा भाव नव्हता. बाह्यांगाने प्रभूंची भेट झाल्यावर त्यांच्या सहवासात व संवादातून हे जीवन लौकिक संसार करण्यासाठी प्राप्त झालेले नसून खऱ्या आनंदाचा अनुभव घेण्यासाठी आहे हा विचार बळावत गेला . दत्तप्रभूंचे कार्य तर त्यासाठीच तर होते . प्रपंचात येत असलेल्या अनुभवातून तर हा विचार अधिक खोलवर रुजत गेला. पण बाह्यांगातला राम बाह्यांगापुरता मर्यादित रहात होता. ' भो राम मामुध्दर ' च्या अनुभवाकरता अंतःकरणात रामाची भेट व्हायला हवी असा भाव निर्माण होत गेला. पण हे सहज शक्य नाही याची जाणीवही झाली होती. ही एक दीर्घकालीन प्रक्रिया आहे आणि त्यासाठी प्रयत्नात सातत्य असायला हवे हे लक्षात आले होते. प्रेमसेवनाची गोडी वाढत होती. देवा तुझे प्रेम कसे... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

प्रेम गोड तुझे खरोखरी। करिसी सारखे मजवरी। त्या प्रेमाची गोडी म्हणूनी थोडी थोडी कळतसे ॥ एकदा मनाच्या अडचणींवर मात करण्याचे बळ प्राप्त झाल्यावर प्रभूंशी बाह्यांगाने व मनाने संपर्कात व सहवासात सातत्य राखणे सुलभ व सुगम होत गेले. दरम्यान प्रभूंनी  'हा राम माझा' हा ग्रंथ भक्तांना सुपूर्द केला होता . नावावरूनच या ग्रंथाचे आगळवेगळपण स्पष्ट होत होते. हे काही त्रेतायुगातल्या रामाचे चरित्र नव्हते. महाराजांच्या प्रेमसंबंधातून त्यांच्या अंतःकरणात आत्मारामाची भेट झाली होती . 'हा राम माझा' हा ग्रंथ त्या भेटीच्या आत्मानुभवाचा आविष्कार होता . या ग्रंथात रामाच्या अंतःकरणाला प्रमाण मानून नारद लक्ष्मी सुखसंवादातून कथित रामचरित्रातल्या घटनांचे व प्रसंगाचे मार्मिक व मनाला पटणारे व भिडणारे व प्रसंगी प्रचलित समज गैरसमजांना छेद देणारे विवेचन केले आहे. परंतु त्याहीपेक्षा मला भावली ती  नारदाची  व्यक्तिरेखा. ग्रंथाचे पारायण करत असताना मला प्रभूंच्या विविध रूपांपैकी नारदाच्या रूपाचे आकर्षण वाटायला लागले . प्रभूंना नारदाच्या भूमिकेत पहात असताना मी लक्ष्मीच्या भूमिकेत शिरत होतो व लक्ष्मीच्या भावातून प्रभूंच्या कृपेने नारद व नारायण यांचे प्रेमसंबंध जाणून घ्यायची इच्छा मनात निर्माण झाली होती.

देवा तुझे प्रेम कसे ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

भक्त हृदी प्रेमप्रवाही। देवाकडे वाहत राही। परमानंद तेथे लवलाही। तव प्रेमाच्या मी पडलो प्रवाही ॥ कुठल्याही नकारात्मक घटना किंवा कथाप्रसंगातील सकारात्मकता शोधून काढण्याची प्रभूंची हातोटी विलक्षण आहे . त्यांच्या या विशेषत्वाचे मला नेहमीच कुतूहल व आकर्षण वाटायचे , आजही वाटते.  त्यांनी स्वतःला कधी कुठल्याही चौकटीत अडकवून ठेवले नाही. चाकोरीबाहेरील विचार किंवा कृती करण्याची क्षमता ही त्यांची खासियत होती. ईश्वरी सत्तेत  नकारात्मक काही घडूच शकत नाही असे ते आग्रहाने सांगतात. म्हणूनच वृक्षाच्या छायेत विश्रांती घेण्याकरता थांबलेल्या पांथस्थाच्या मनातील प्रत्येक इच्छा जेव्हा पुरी व्हायला लागते तेव्हा परमानंदप्रभूंच्या  पांथस्थला परंपरागत दंतकथेप्रमाणे ती

भुटातकी वाटत नाही तर  ईश्वराची कृपा वाटते . म्हणून इथे भूत नाही तर ईश्वरच प्रकट होईल असा विश्वास त्याला पक्षी परमानंदप्रभूंना असतो. अशी सर्जनशील पार्श्व विचारसरणी मलाही अंगीकारता येईल का ? असा विचार माझ्या मनात यायला लागला. तव प्रेमाच्या मी ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

तव ठायीच्या मजसी पहावे। मज ठायीच्या तुज दावावे। भावाची त्या पूर्ती होई काही। तव प्रेमाच्या मी पडलो प्रवाही ॥ प्रभूंचा सहवास वाढत होता. संवाद म्हणावा तर प्रभूच बोलत असत . शुध्द अंतःकरणातून प्रकट होणारी त्यांची वचने मनाला विचार करायला प्रेरित करत होती. सरितेचा प्रवाही दृष्टांत तर ते वारंवार देत असत. सागराच्या ओढीने वहाणे हा सरितेचा गुणधर्म आहे , स्वधर्म आहे . लोकांना तिचा होणारा उपयोग प्रासंगिक व योगायोगाने होत असतो. आपल्याकडून सहजपणे कुठलाही आटापिटा न करता जर कोणाला मदत होत असेल तर करावी पण ते जीवनाचे ध्येय असू शकत नाही. लौकिक नाती जन्म झाल्यानंतर निर्माण झाली आहेत. पण जन्मापूर्वीपासूनच ईश्वराशी आपली नाळ जोडलेली आहे. तो ईश्वरच आपल्या अस्तित्वाचे मूळ आहे. हे मुलभूत सत्य आहे. आणि म्हणून नदीप्रमाणे आपल्या मुळाकडे धाव घेणे हे केवळ कर्तव्य नाही तर तेच क्रमप्राप्त स्वधर्माचरण आहे. मूळाच्या शोधाला नदी निघाली मग भेटीनंतरही आनंदाने वहातच राहिली. मलाही प्रभूंच्या रूपाने माझे मूळ गवसले . त्यांच्या नेत्रातून पाझरणारे प्रेम पुनः पुन्हा भेटीसाठी उद्युक्त करत राहिले . त्यांच्या प्रेमासाठी आसुसलेले मन त्यांच्याकडे वहात राहिले. तव प्रेमाच्या मी ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु

तू रंगता प्रेम माझे रंगे । प्रेमअनुभव येई सर्व अंगे । रमूनी रंगणे तोचि माझा छंद। देवा तुझ्या प्रेमाचा मज लागे नाद ॥ वासना व अहंकारामुळे जीवाला दु:ख आहे. सुखाच्या मृगजळामागे धावता धावता दु:खच उगाळले जाते.  मूर्तितल्या देवाचा धावा करून दु:ख तेवढ्यापुरते दूर होते पण पुन्हा पहिले पाढे पंचावन्न. अनुभवाने हे पटल्यानंतर मी शांति व समाधानाच्या शोधात निघालो व कर्मधर्मसंयोगाने व भाग्याने प्रभूंची भेट झाली व होत राहिली. दु:खापेक्षा दु:खाचे मूळ आहिस्ता आहिस्ता दूर करणारे  त्यांचे प्रेम व आपुलकी मनाला स्पर्श करत गेली व प्रेमाची गोडी निर्माण झाली. मनात त्यांच्या प्रेमाचा अंकुर फुटला . भेटीत तुष्टता मोठी . ऋणानुबंधाच्या या गाठी . देवा तुझ्या प्रेमाचा ... श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

सहवास तुझा अती प्रिय होई। जवळीक तुझी स्मरणात राही। प्रेमी रमणे झाला माझा तो छंद। देवा तुझ्या प्रेमाचा मज लागे नाद ॥ अनावश्यक विचार व कर्मे देहबुध्दीला पोषक आहेत .देहबुद्धी ती आत्मबुध्दी  करावी . आता देहबुद्धी आत्मबुध्दी करायची म्हणजे नेमके काय करायचं ? अनावश्यक विचार व कर्म करण्याची प्रवृत्ती जसजशी मनातून हद्दपार होत जाईल तसतशी  देहबुध्दी मंद होत जाईल व आत्मबुध्दी जागृत व्हायला सुरुवात होईल . इथे प्रभू एक सोपा मंत्र सांगत. अमुक एक कर्म मीच , करायलाच, पाहिजेच का या तिन्ही प्रश्नांचे होय आले तरच ते कर्म करा. या मंत्रानेच एरवी दुर्गम वाटणारे जीवन सहज होत गेले . देवा तुझ्या प्रेमाचा .. श्रीपरमानंदर्पणमस्तु .

प्रेमात रमणे तुझा अनुभव। प्रेम रंगविणे तुझा तो स्वभाव। म्हणूनी प्रेमे घातली मज साद। देवा तुझ्या प्रेमाचा मज लागे नाद ॥प्रभू रामाच्या भेटीच्या ध्यासातून   रामदासस्वामींनी मनाचे श्लोक लिहीले . महाराजांनी मात्र या श्लोकांवर भाष्य करून जीवाला संसारभावातून मुक्त होण्याचा मार्ग दाखवला. परमानंदप्रभूंनी आपल्या वचनांनी हा मार्ग अधिक प्रशस्त केला . मनोविजय ग्रंथाचे नुसते वाचन न करता त्या अनुषंगाने तुमचा भाव प्रकट करा . तुम्ही जसा जसा तुमचा भाव प्रकट करत जाल तशी तशी तुमची सद्गुरुंवरील श्रध्दा व या मार्गावरील बांधिलकी वाढत जाईल. संसारभाव कमी कमी होत जाईल असे सांगितले. श्रीपरमानंदार्पणमस्तु.

संत सत्पुरुषांकडून प्रकट होणारी आनंदस्वरुप अवस्थेतील वचने त्यांच्या आत्मचिंतनातून स्फुरलेली असतात. ते प्रेमीजनांसाठी बाह्यांगाने कार्य करत असले तरी ते सदैव त्यांच्यामध्ये रमलेले असतात , अंतर्मुख असतात. त्यांची वचने प्रेमीजन श्रवण करतात पण क्वचित एखादाच ती त्यांच्या अनुभवाची वचने सर्वांगाने आत्मसात करतो. आता ती वचने त्याला अंतर्मुख करतात . मग त्याच्या त्या अंतर्मुखतेतून सद्गुरुंविषयी प्रेम व त्यांचे माहात्म्य प्रकट होत रहाते. आनंदस्वरुप त्यांचे आहे. भक्तीभाव शिष्याचा आहे. प्रेम हे भक्तीभावाचे मूळ आहे तर आनंद भक्तीभावाची परिणिती आहे. दत्तप्रभूंचे कार्य गुरुशिष्यपरंपरेद्वारा चालू रहाते. पण हे कार्य केवळ बाह्य कार्यापुरते मर्यादित नाही. आनंदस्वरुप ईश्वराच्या सगुण अवताराची प्रेमीजनांसाठी आनंदाची लयलूट करण्याची वृत्ती आहे. म्हणून त्यांच्या कार्यात झोकून देणार्‍या प्रत्येक व्यक्तीला आनंदाचा स्वामी होण्याची संधी आहे. अवधूतस्वामींनी गजाननमहाराजांच्या कार्यात अशी संधी साधली व तेही आनंदस्वरुप झाले . आनंद लुटण्यास सिध्द झाले. जेव्हा जसे गजाननमहाराज तेव्हा तसे अवधूतस्वामी तसेच जेव्हा जसे अवधूतस्वामी तेव्हा तसे परमानंदस्वामी होत राहिले. म्हणून गुरुशिष्य परंपरेचे देवभक्त परंपरेत परिवर्तन झाले. उभय गुरुशिष्य जोडींमध्ये कार्यात असंख्य हृद्य प्रसंग घडत गेले व भूतकाळातील त्या प्रसंगांचा आनंदायी अनुभव वर्तमानातील अवस्थेतून घेत असताना त्या त्या प्रसंगांमधील भावात्मकता पराकोटीला पोहचत गेली.कृष्णाने मथुरेला प्रस्थापन केल्यानंतर राधा कृष्णस्वरुप झाली व तिने कार्याला वाहून घेतले. दया, क्षमा ,आधाराची अपेक्षा असलेल्या  सर्वसामान्य गोकुळवासियांना तिने प्रेम , भक्ती व आनंदाचा अनुभव आणून दिला. हेच त्या भक्तीभावाचे श्रेष्ठत्व आहे व फलितही आहे. हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

कीर्तन , भजन , पूजन ,गायन ही भक्ती नसून भक्तीमार्गाला प्रवृत्त करणारी साधने आहेत. मना सज्जना भक्तीपंथेचि जावे. या साधनांचे सहाय्य घेऊन ईश्वराच्या सगुण रुपाच्या अंतःकरणाचा वेध घेणे ही खरी भक्ती. त्यासाठीच तर ईश्वराने सगुण रुप घेतले आहे. त्याचे अंतःकरण हेच भक्ताचे लक्ष्य असावे व त्याच्या अंतःकरणाकडे पहाता पहाता स्वतःच्या अंतःकरणात त्याला भेटावे. देहातीत असलेले निर्गुण निराकार ब्रह्मानंदाचे देहाधीन परमसुख या भेटीत मिळते. निर्गुण सगुणाची अशी सुरेख सांगड भक्ताच्या अंतःकरणात जमून येते. इथे वसे हृदयी देव तो कोण कैसा याचा शोध पूर्ण होतो. मग देव भक्त संबंध मैत्रीचे होतात. ज्ञानदेवांचे सर्वस्व असलेले निवृत्तिनाथ ज्ञानदेवांचे मित्र होतात . मैत्र जीवाचे. मग देवाला व भक्तालाही परस्परांच्या सूचना स्वीकारण्याचा व क्वचित प्रसंगी नाकारण्याचा अधिकार प्राप्त होतो. सीता व लक्ष्मणाने रामाचे म्हणणे अव्हेरून त्याच्याबरोबर वनवासात जायचा निर्णय घेतला त्यात वरकरणी रामाची अवज्ञा झाली असली तरीही राम सुखावला होताच. कृष्णाने राधेला गोकुळवासियांच्या समाधानासाठी दूर करायचे ठरवले तेव्हा आपला व्हेटोचा अधिकार वापरत राधेने कृष्णाच्या अधिक जवळ जायचा निर्णय घेतला तेव्हा कृष्णाला आनंद झाला होताच. हेच परिपूर्ण भक्तीचे लक्षण आहे , परिपूर्ण भक्तीची हीच खूण आले. मुंगळ्याचा अर्धा भाग तुटून पडला तरी तो गुळाला चिकटून रहातोच की. कोणत्याही परिस्थितीत देवापासून विभक्त न होणाराच खरा भक्त असतो . असा देवाशी ऐक्य पावलेला भक्त मैत्रीच्या द्वैताचा आनंद घेत असतो. सूर्यही सृष्टीचा मित्रच आहे म्हणून तर मित्राय नमः म्हणत आपण सूर्याला नमस्कार करतो. . ईश्वर जग्नमित्र देव सन्मित्र , तर भक्त सौमित्र असे हे मैत्र जीवाचे. हरी ॐ तत्सत् परमानंद 

जीवाच्या सगुण व्यक्तरुपाचे मूळ ईश्वराच्या आनंदाच्या अवस्थेमध्ये आहे. सहाजिकच व्यक्तीच्या ठिकाणी सुध्दा आनंद असायला हवा , दिसायला हवा . खरं तर त्याच्या ठिकाणी आनंद सुप्त अवस्थेत असतोच . पण तो प्रकट होताना दिसत नाही कारण सगुण व्यक्तरुपामध्ये जीवाच्या ठिकाणी अज्ञान मायेचा खेळ सुरु झालेला असतो. उलटपक्षी संत सत्पुरुष ईश्वरी तत्वाचे सगुण रुप धारण करत असताना गुणातीत निर्गुणाचे निर्मोहित्व , निरहंकारित्व , निर्मलत्व हे गुण बरोबर घेऊन येत असतात. म्हणून एकाच तत्वाचे अंश असले तरी सत्पुरुष नेहमी शांत , समाधानी व आनंदी असतात तर जीव दुःखी , संभ्रमित व अशांत असतो. मग जीवाला कधीच शांति व समाधान मिळणार नाही का ? अवश्य मिळेल. पण भक्तीशिवाय आनंद नाही या निश्चयाने त्याच्याकडून सद्गुरु भक्ती घडायला हवी. ही भक्ती शिष्यभावातून किंवा प्रेमभावातून घडू शकते. परंतु सर्व समर्पणाचा शिष्यभाव किंवा आत्यंतिक प्रेमभाव असला तरी आनंदाचा अनुभव का येत नाही ? याचे कारण सद्गुरुंच्या असलेल्या ईश्वरी भावाची त्याला जाणीव नसते. ईश्वरीभावाच्या जाणीवेतून शिष्यभाव किंवा प्रेमभाव निर्माण झाला तर आनंदाचा अनुभव निश्चित येईल. सर्वसाधाराणपणे केवळ एखाद दुसर्‍या अंगाने भक्ती घडत असते कारण ईश्वरी तत्वाच्या व्यापकतेविषयी तो अनभिज्ञ असतो. गुरू साक्षात परब्रह्म असे म्हणताना तो म्हणतो पण त्या परब्रह्माचा ध्यास त्याला लागत नाही. सर्वांगाने भक्ती घडत नाही म्हणून अंगभूत दोषांचे निवारण होत नाही व म्हणून सद्गुरु त्याला गमतीने म्हणतात की अमुक एक गोष्ट करू नकोस असे सांगितले तरी तू ती तशीच करणार आहेस. पण तरीही तुला संधी आहे. तुला एक गुह्य सांगून ठेवतो. *तू मी आहेस* हा ध्यास तुला लागू दे. मग तू तुझ्या कोशात असलास तरी तसे एक दिवस सुरवंटाला जसे फुलपाखरूचे रुप प्राप्त होते , आळीचे रुपांतर भ्रमरात होते , तसाच तूही तुझ्याच ठायी असलेल्या आनंदाला पात्र होशील व मग माझा अनुभव हा तुझा अनुभवही होईल. हरी ॐ तत्सत् परमानंद . 

श्रीपरमानंदस्वामींच्या सहवासात , पवित्र वातावरणात घडणारे देखणे सोहळे अतिशय आनंददायी असतातच पण या सोहळ्यांचा सुगंध पुढे अनेक दिवस दरवळत रहातो. त्यांनासुध्दा या सोहळ्यांचा आनंद लगोलग व्यक्त करायचा असतो. त्या निमित्ताने पुन्हा अनेक विषयांचे चिंतन व मनन घडत असते. या त्यांच्या चिंतनातून प्रेमीजनांनाही पुढील वाटचालीला प्रेरणा मिळत रहाते. ते सांगत असतात की भक्तीमार्गामध्ये अनेक टप्पे असतात. वळणे येतात. हा प्रवास करतामा अधून मधून अडथळे येत असतात. अशा वेळी आधीच्या पार केलेल्या टप्प्यापर्यंत माघार घेऊन स्थिरस्थावर झाल्यावर पुन्हा नव्या उमेदीने पुढील वाटचाल करणे सयुक्तिक ठरते. प्रगती अशीच होत रहाते. पण लक्ष्य गाठण्याची मानसिकता असायला हवी. त्याच ओघात ते पुढे विचारतात की मी सुखावेन असे तू मला काय देऊ शकतोस ? सर्व समर्पण तर फार दूर राहिले पण मी दिलेले प्रेम तर मला देऊ शकशील ना ? बरं प्रेमाला कमी पडत आहेस तर श्रध्दा , निष्ठा तर देशील. तेही शक्य नसेल तर तुझे दुःख तरी मला दे. म्हणजे तुझे मन मोकळे होईल व त्यात माझे प्रेम भरून घेतलेस तर पुढील प्रवास करण्याची तुला उमेद येईल. या देण्याघेण्यातून मी सुखावेन , तूही सुखावशील व आपल्या दोघांना परम म्हणजे श्रेष्ठ सुखाचा अनुभव येईल. त्या सुखातून तू माझ्या अधिक जवळ येशील व या जवळीकतेतून तुझ्या ठायी परमानंदाचे बीज अंकुरेल व एक ना एक दिवस तो परमानंद तुझ्या पोटी जन्म घेईल. असे सांगत असताना अचानक ते स्वतःमध्ये रमतात व सहजपणे स्वतःशी गुणगुणतात *हरीच उरे एकला* आणि *हरीच उरी एकला* आपणच निर्माण केलेल्या ॐ काररुपी शब्दस्वरुपाचा आपल्याच अंतःकरणात विलय करून आता त्या ठिकाणी फक्त हरीच उरला आहे. ॐ कारही आता हरीस्वरुप झाला आहे. हरी तर निशब्द होताच पण हरीच्या हाकेला ॐ काराने साद देत ॐ कारही निःशब्द झाला. हीच त्यांची शब्दातीत आनंदाची अवस्था . हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

Prabhuncha Janmdin

सद्गुरु जीवनचरित्र जेव्हा भक्ताला प्रत्यक्ष पहायला मिळते तेव्हा त्याच्या स्वतःच्या जीवनावर सद्गुरुंच्या वृत्तीचा विशेषत्वाने प्रभाव पडत असतो व त्याच वृत्ती तोही जीवन जगत रहातो. परमानंदचरित्र म्हणूनच आम्हा भक्तांना अनुसरणीय आहे. अगदी कोवळ्या वयातच पिताश्री श्रीअवधूतस्वामींचे जीवन त्यांना जवळून पहाण्याची संधी मिळाली. पूर्वजन्मीचे काही संकेत असावेत म्हणूनच ऐश्वर्यवान संतकुळामध्ये त्यांचा जन्म झाला. उत्तम सुरुवात म्हणजे निम्मे यश. उरलेले निम्मे यश त्यांनी त्यांच्या पराक्रमाने मिळवले. आपल्या पिताश्रींचे वेगळेपण लहानपणीच त्यांना जाणवू लागले. त्यातूनच वयात येत असताना अवधूतस्वामींचे कार्य सुरु झाले होते. अवधूतप्रभूंनी आपले जीवन गजाननमहाराजांना समर्पित केल्याचे त्यांच्या लक्षात आले होते. हे संस्कार खोलवर उतरले होते. सद्गुरुभक्तीचे माहात्म्य प्रकट करण्यासाठीच कार्य घडत होते हे त्यांनी ओळखले होते. आपल्या भक्तांचे जीवनही ईश्वरभक्तीनेच घडत रहावे ही अवधूतस्वामींची तळमळ त्यांना जाणवत होती. ही जाणीव सच्चिदानंदस्वामींच्या सहवासात अधिकाधिक तीव्र होत गेली. मी अवधूतप्रभूंचा आहे या भूमिकेत ते शिरले व भूमिका पार पाडता पाडता भूमिकाच त्यांच्यामध्ये शिरली. आजही ते त्याच भूमिकेने जगत आहेत. आणि असे जीवन जगता जगता अवधूतस्वामींची सहजता व निर्भयता त्यांच्या ठायी बाणली गेली. मी फक्त व फक्त अवधूतप्रभूंचा आहे व त्यांचे अंतःकरण हेच मला प्रमाण आहे. अवधूतस्वामींशी परमानंदस्वामी एवढे एकरुप झाले की त्यांच्या निर्याणानंतर लगेचच जराही उसंत न घेता त्यांनी कार्य चालू ठेवले ते अजूनही चालूच आहे. ॐ काराचे मूळ हरीमध्ये आहे आणि ॐ कार जेव्हा हरी मध्ये विलीन होतो , हरी ॐ तत्सत् , तेव्हा तो परमानंद स्वरुपाला जातो. म्हणून हरी ॐ तत्सत् परमानंद . सगुण निर्गुण एकरुप होऊन त्रिगुणात्मक कार्य चालू रहाते. हीच देवभक्त परंपरा. अवधूतस्वामी परमानंदस्वामींकरता आदर्श होते व आमच्याकरता परमानंदस्वामी हेच एकीएक आदर्श आहेत. हरी ॐतत्सत् परमानंद. 

भय इथले संपत नाही. जीवनातील अनिश्चतेमुळे सर्वसामान्य जीव भीतिग्रस्त आहे. कधी काय घडेल हे सांगता येत नाही. भीतिमुळे मनाला शांति नाही आणि म्हणून जीवनात आनंदाचा अनुभव नाही. पण अशाच परिस्थितीत जीवन जगत असताना संतसत्पुरुष मात्र शांत असतात कारण शांति त्यांच्या अंतःकरणात स्थिरावलेली असते. सत्ता ईश्वराची आहे हे ते जाणत असतात . म्हणून कठीण व कसोटीच्या प्रसंगामध्ये ईश्वरावर श्रध्दा ठेवून प्रयत्न करत रहावे असे ते सांगत असतात. संतसत्पुरुष अक्षराचे सगुण रुप असल्याने निर्भय असतात. क्षर भयग्रस्त आहे तर अक्षर निर्भय आहे. संतसत्पुरुषांच्या सहवासात व मार्गदर्शनाने सर्वसामान्य जीव सुध्दा निर्भय बनू शकतो. पण त्यांच्याशी असलेल्या संपर्कात सातत्य नसेल तर अशी निर्भयता तात्पुरती ठरण्याची शक्यताच असते. म्हणून सगुण रुपाची भक्ती ही जीवाची वृत्ती , जीवाचे आचरण व्हायला हवे. भक्तीमध्ये प्रेमाची आपुलकी व ज्ञानाची निश्चयात्मकता आहे. अर्थात जीवाच्या ठायी लगेच परिपूर्ण निर्भयता येईल असे नाही पण कठीण प्रसंगात योग्य निर्णय घेण्याच्या क्षमतेत वाढ निश्चित होईल. मग परिस्थिती बदलली , मनःस्थितीवर आघात झाले तरीही आनंदाची स्थिती कायम राहिल , हे नक्की. हरी ॐ तत्सत् परमानंद. 

सख्यत्व जर मैत्रीभावापर्यंत मर्यादित राहिले तर देवाच्या देवत्वाची जाणीव होणार नाही. कारण मैत्रीभावामध्ये स्वतःचे जीवन वेगळे राखलेले असते. आणि म्हणून देवाविषयी भक्तिभाव निर्माण होऊ शकत नाही. प्रेमभावातूनही भक्तिभाव सहजपणे निर्माण होईल याचीही शाश्वती नाही. प्रेमभावाने देवाविषयी प्रेम निर्माण होते पण त्याचे सर्व जीवांवरच प्रेम आहे हे पाहून जीव गांगरतो व त्याला देवाचे समदर्शीत्व खटकते. माझ्याशी चांगले वागतील ते चांगले व माझ्याशी वाईट वागतील ते वाईट एवढा सरळ व साधा हिशोब असताना त्याला सर्वांविषयी प्रेम वाटूच कसे शकते असा जीवाला प्रश्न पडतो. देवाच्या अंतःकरणाचे व्यापकत्व त्याच्या प्रारंभी लक्षात येत नाही. पण त्याच्या सहवासामध्ये , संगतीमध्ये हळु हळु त्याच्या सर्वांविषयीच्या आपुलकीची जीवाला जाणीव व्हायला लागते. सर्वसामान्य जीवाचे तो रक्षण करतो . ही त्याची सहज वृत्ती असते . केवळ स्वधर्म व कर्तव्य म्हणून तो आधार देत नाही तर आत्यंतिक आपुलेपणातून ही कृती घडत असते. व्यक्तीच्या उद्धारातून कुटुंबाचा उद्धार , कुटुंबाच्या ऊद्धारातून समाजाचा ऊध्दार , समाजातून देशाचा व देशापासून सर्व विश्वाचा उद्घार असा त्याचा विश्वकल्याणाचा संकल्प असतो. त्यासाठी तो साधनांची निर्मिती करतो. साधने तुला जागृत ठेवतील पण देवत्वाची जाणीव होण्यासाठी अनुभव येणे आवश्यक आहे , असेही तो सांगतो. त्याच्या व्यापक अंतःकरणाचा वेध घेत गेले तर जीवाचाही तरतमभाव गळून पडतो. अर्थात त्याच्या कृपेनेच हे शक्य आहे. हे लक्ष्य गाठताना तो हर प्रकारे सहाय्य करतो. जीवाच्या मर्यादांची त्याला जाणीव असल्यामुळे त्याच्या दोषांचा निषेध न करता व कुठल्याही शास्रोक्त विधींची तमा न बाळगता देवाचे कार्य चालू असते. पृथ्वीवरील गंगा सागरात विलीन होते हे तर खरचं पण कार्याची गंगा निर्माण करून कार्यगंगेतून प्रेमगंगा , प्रेमगंगेतून ज्ञानगंगा , ज्ञानगंगेतून भक्तीगंगा व भक्तीगंगेतून सत्यज्ञानगंगा असा प्रवास करत करत अंतराळातील आकाशगंगेत , जे या सर्व गंगाप्रवाहांचे मूळ आहे , त्या आकाशगंगेत, विलीन होण्याकरता स्वतः सिध्द असतो व भक्तालाही त्या दिशेने वहाण्यास प्रेरीत करत असतो . देवत्वाचा अनुभव घेतलेल्या भक्तालाही मूळ आकाशगंगेत विलीन होता येईल हा त्याचा आत्मविश्वास असतो. या विश्वासाला खरे उतरणे हेच भक्ताचे स्वधर्माचरण. हरी ॐ @तत्सत् परमानंद.

तृषार्त जीवांची तृष्णा शमविण्यासाठी पावसाच्या रुपाने देव धावतो. पण केवळ तहानलेल्याला पाणी मिळावे एवढाच त्याचा मर्यादित उद्देश नसतो. तर त्याला सर्व सृष्टीच जलमय करायची असते. देव भरभरून देत असतो पण घेणारा जीव प्यायला पाणी मिळाले म्हणून खुश असतो. त्याच्या या अल्पसंतुष्टपणाची देवाला काळजी वाटत असते. वर्षावामुळे निर्माण झालेल्या जलधारेने सरितेला मिळून सागरापर्यंत यावे व सागराच्या व्यापकतेचा अनुभव घ्यावा ही देवाची तळमळ असते. त्यासाठी सर्वधर्मांचा त्याग करून सद्गुरुंना शिष्यभावाने शरण जावे किंवा जीवाला चिकटलेल्या वासनांचा समूळ नाश करून प्रेमभावाने देवाशी सख्यत्व साधावे असे संतसत्पुरुष सांगत असतात. इदं न मम म्हणता म्हणता ममम् एक आणि एकमेव देवम् असा तुझा भाव व्हायला हव. त्वमेव सर्वम् मम देव देव .अर्थात शरणागती किंवा सख्यत्व साधणे सोपे नाही हे ते जाणून असतात. म्हणून ते कार्यरुपाने नितनाविन्याने प्रकट होत असतात. खरं तर जीवाच्या कल्याणाकरता कार्य करत रहाणे ही त्यांची वृत्ती व प्रवृत्तीच असते. नित्य हे मुलभूत सत्य आहे तर नाविन्य हे त्या नित्याचा अंगभूत आविष्कार आहे. या आविष्काराचे जीवाला आकर्षण असते. पण या नवनवीन आविष्कारांत अडकून न पडता जीवाला नित्याचा ध्यास लागावा म्हणून ते प्रयत्नशील असतात. आधी माझ्याठायी असलेल्या तुला तू बघ .तू मला कसा हवा आहेस हे तुझ्या लक्षात येईल. त्यांना संपूर्ण जीवन समर्पित केलेस तर त्यांना हवा तसा तू घडत जाशील आणि मग तू तुझ्याठायीच्या माझा शोध घे. तुझ्याठायीचा माझा शोध हाच त्या मुलभूत सत्याचा शोध आहे. माझ्या देवत्वाचा शोध आहे. आणि देवत्व म्हणजेच आनंदाचा अनुभव जो मी नित्य घेत आहे आणि तुलाही तो घेता येणे शक्य आहे . तेव्हा लगे रहो .हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

*चिदानंद रुपः शिवोSहम शिवोSहम.* आनंदरुप संतसत्पुरुष अतिशय शुध्द व पवित्र अशा शिवरुपात वावरत असतात. मी शुध्द आहे , पवित्र आहे असे जरी ते म्हणत असले तरी आपल्या शिवत्वाचा त्यांना जराही अहंकार नसतो. म्हणूनच सर्वसामान्य जीवानेही शिवम अवस्थेपर्यंत यावे अशी त्यांची आंतरिक तळमळ असते कारण जीवावर त्यांचा जीव जडलेला असतो. पण या अमूर्त शिवम अवस्थेचा ध्यास सर्वसामान्य जीवाला सहजपणे लागणार नाही हे ते जाणून असतात. म्हणूनच त्यांचे हे अमूर्त शिवरुप सर्वसामान्य जीवाला दिसणार्‍या व जाणवणार्‍या मूर्त शुभरुपाने प्रकट होते. किंबहुना शुभरुप हे शिवरुपाचेच विस्तारित गोचर रुप आहे. शुभरुप ही शिवम व सुंदरमला जोडणारी कडी आहे. दत्तप्रभूंचे कार्यच शुभरुप आहे. कार्यरुपाने प्रकट होत असताना जीवाची मलीनता दूर करून मनाला निर्मळ करण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो. या प्रक्रियेमध्ये त्यांची शुभ्रता अबाधित असते व जीवाला शुभ्रावस्था प्राप्त करून घ्यायची संधी मिळते. कार्यामध्ये सुंदरतेच्या व मधुरतेच्या माध्यमातून ते सर्वांना शुभलाभ करून देत असतात. कालांतराने जीवामध्ये बदल घडत जातो व हा बदल म्हणजे चमत्कार वाटायला लागतो. पण याला चमत्कार म्हणता येणार नाही कारण त्यांच्या कृपेने जीवाने केलेल्या परिश्रमातून हा बदल घडलेला असतो . आता जीवाचा जीव त्यांच्यावर जडतो व या जडणघडणीतून त्याला देहाच्या व मनाच्या स्वास्थ्याचे सुख सहज प्राप्त होते. हाच तर शुभलाभ. मग हा शुभलाभ त्यांना अर्पण करून त्यालाही शिवोSहमचा ध्यास लागतो . दुर्लभ असलेल्या मनुष्य जन्मात त्याहून दुर्लभ असलेला मुमुक्षत्वाचा ध्यास लागणे केवळ त्या महापुरुषाच्या सहवासात त्याच्याच कृपेने शक्य होते व या ध्यासामुळेच परमानंद कृपेने त्या भक्ताचे अवघे जीवन उजळून निघते. हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

*सत्यम् ब्रूयात प्रियम् ब्रूयात* असे म्हटले आहे . याचा अर्थ प्रिय होणार असेल तेवढेच सत्य सांगावे. खरं तर ब्रह्म हेच निःसंदिग्ध सत्य आहे व जे जे दिसत आहे ते सर्व मिथ्या आहे हे सत्यवचन सर्वसामान्य जीवाला पेलवण्यासारखे नाही. म्हणून सत्यम् ब्रूयात प्रियम् ब्रूयात. सद्गुरुंच्या अंतःकरणात सत्य हे नेहमीच स्फुरत असते. म्हणून त्यांच्या वचनातून मुलभूत सत्यच प्रकट होत असते. शिष्याला त्यांचे वचन मानवेलच असे नाही पण तरीही त्यांचे सांगणे त्याला प्रिय होत असते कारण सद्गुरू त्याला प्रिय असतात. त्यांच्या प्रिय वचनांचे मनन व चिंतन करता करता त्या मुलभूत सत्याचा शोध घेण्याचा ध्यास त्याला लागतो. तेव्हा त्याच्या लक्षात येते की ज्या अंतःकरणातून हे मुलभूत सत्य प्रकट होत आहे ते अंतःकरण अतिशय शुध्द व पवित्र आहे. तेव्हा सत्याचा शोध त्यांच्या अंतःकरणातच लागणार आहे. म्हणून त्यांच्या वचनांतून प्रकट होणार्‍या मुलभूत सत्याच्या विविध रसपूर्ण आविष्कारांचा रसिकतेने मागोवा घेत घेत तो त्यांच्या अंतःकरणापर्यंत पोहचतो. आता त्याला जाणीव होते की या रसपूर्ण आविष्कारांचे मूळ त्यांच्या रसाळ अंतःकरणात आहे. अंतःकरणातील मुलभूत सत्य रसाळ आहे. तो विचार करायला लागतो की रसिकता हा गुण आहेच पण केवळ रसपान करून आनंदाचा अनुभव येणार नाही. सद्गुरुंप्रमाणे आपलेही अंतःकरण रसाळ व्हायला हवे. त्यासाठी शिवमची , विशुध्दतेची कास धरून सत्याचा शोध घ्यायला हवा. आविष्कारांमध्ये सौंदर्य आहे म्हणून ते आपल्याला प्रिय आहेत. पण आविष्कार अंतिम नाहीत. प्रियम् ब्रूयात हे ठीक आहे. सत्यम् ब्रूयात हे अंतिम आहे. सत्य शुध्द आहे म्हणून आविष्कारांतून शिवम् व शिवम् च्या माध्यमातून सत्यम् असा हा आनंददायी प्रवास आहे. आपले अंतःकरणही शुध्द व पवित्र झाले की आपल्याला शोध लागेल की जे मुलभूत सत्य त्यांच्या अंतःकरणात आहे तेच आपल्याही अंतःकरणात आहे व तिथे आपले सद्गुरू स्थानापन्न आहेत आणि हा शोध लागला की *परमानंद परमानंद हरी ॐ तत्सत् परमानंद* हे शब्द व या शब्दांचा नाद आपल्या अंतःकरणात घुमत राहील . हेच सत्य आहे. हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

संतसत्पुरुषांचे पक्षी ईश्वराचे शुभ आशिर्वाद सर्वसामान्यांना सदा सर्वकाळ उपलब्ध असतात. पण या आशिर्वादातून प्राप्त होणारा शुभलाभ क्वचित एखादाच त्या ईश्वराला समर्पित करतो. देवत्व देवाया ठायी असते . देवत्व हा देवाचा अनुभव असतो. भक्त देवाला जेव्हा त्याला झालेल्या लाभाचा लाभांश अर्पण करतो तेव्हा त्या भक्ताच्या स्वरुपात व सहवासात देव आपल्या देवत्वाच्या अनुभवाचा आनंद लुटत असतो. असा भक्त देवाला प्रेमाने वरतो व ऐक्यभावाने देवाबरोबर नांदत असतो. पण ही अंतिम अवस्था नव्हे . देवाने भक्ताच्या ठायी लावलेल्या बीजाची धारणा होणे महत्वाचे . अनुसूया पतिव्रता तर होतीच पण तिच्या पोटी जेव्हा दत्तप्रभू जन्माला आले तेव्हा तिच्या जन्माचे सार्थक झाले. परमानंद पोटी येणे ही जशी त्यांची कृपा आहे , कारण बीज त्यांनी लावलेले आहे, तसाच हा भक्ताचाही पराक्रम आहे. भक्ताच्या अस्तित्वाचे मूळ त्यांच्या अंतःकरणात आहे . त्या मूळाला प्रेमाचे , ध्यासाचे व निष्ठेचे पाणी घालत राहिले तर परमानंदाचे अस्तित्व भक्ताच्या ठायी फलरुपाने स्थिरावणार आहे. मग त्यांच्या देवत्वाचा अनुभव भक्ताला आपल्या अंतःकरणात घेता येणे शक्य होणार आहे . भक्त असा पराक्रम करू शकतो. मूळाला पाणी मात्र घालत रहायला हवे. ही देव भक्त संबंधाची साठा उत्तरी कहाणी आहे. या कहाणीचे मर्म व सार तेचि फक्त जाणती ते. हरी ॐ तत्सत् परमानंद .

संत सत्पुरुष जनउध्दाराचे कार्य सदगुरुभक्ती म्हणून करतात व हे कार्य सदगुरुंनाच समर्पित करतात. दुःखितांचे सांत्वन करणे व सुखितांना सावध करणे हा त्यांच्या कार्याचा भाग असतो. सुखाच्या शोधात चरणाशी आलेल्या प्रेमीजनांना आधार देत असताना खरे सुख कशात आहे हे सांगत असतात. त्यांनी दाखविलेल्या मार्गावर मार्गक्रमण करणार्‍या प्रेमीजनांना शांती व समाधानाचा अनुभव निश्चितपणे येतो. पण केवळ शांती व समाधान अंतिम नाही तर त्यापुढे जाऊन आनंदाचा शोध घेण्यातच जीवनाचे सार्थक आहे. त्यांच्या मार्गदर्शनानुसार आनंदाचा शोध घेताना भक्तीभावाचा उदय होतो. या भक्तीभावाची परिणिती त्यांच्याशी जवळीक साधण्यात होते व ही जवळीक नित्याची असावी असा त्याचा भाव होतो. आपल्या सदगुरुंमध्ये असलेल्या देवत्वाची त्याला जाणीव होते व या जाणीवेतून तो नवपरिणित वधूच्या भूमिकेत शिरतो . अतरपाट दूर होतो . चैतन्यभक्ती व आत्मदेव एकमेकांना वरतात. देवाला वरून ही सौभाग्यकांक्षिणी नववधू आता सौभाग्यवती होते. जवळीकतेचे रुपांतर ऐक्यात होते.आता या नववधूला स्वतःचे असे वेगळे जीवन रहातच नाही आपले जीवन हे आपल्या पतीमुळे व पतीसाठीच आहे . आपल्याला वेगळे अस्तित्वच नाही. अशा स्त्रीसुलभ भावातून तो उर्वरीत जीवन जगतो व आनंदाचा स्वामी होतो. हरी ॐ तत्सत् परमानंद 

प्रपंचात सुखाची प्राप्ती हा एक भ्रम असल्यामुळे सुखामुळे समाधान लाभत नाही आणि दुःख असेल तर मनाला शांती मिळणे अशक्यच. संसार भ्रामक आहे हे ज्ञान बुध्दीला होते मग ईश्वरापाशी या भ्रांतिचे निरसन होऊन समाधान व शांतीच्या प्राप्तीसाठी आळवणी केली जाते. शांती व समाधान हवे आहे पण संसारभाव सुटत नाही . मग मनाला शांती व समाधान कसे मिळणार ? त्यासाठी संतसत्पुरुषांच्या जीवनचरित्राचा मागोवा घ्यायला हवा. दुःखामध्ये त्यांची शांती ढळत नाही व सुखाचा हव्यास नसल्यामुळे ते समाधानी असतात. *सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ* या वृत्तीने ते जीवन जगत असतात. लोकांना त्यांचा आधार वाटतो पण त्यांचे जीवन चैतन्यशील व प्रवाही असल्यामुळे त्यांचे लक्ष व लक्ष्य परातत्वाशी ऐक्य पावण्याकडे असते. वृक्षाची सावली , पाने , फुले , फळे यांचा उपयोग लोकांना होत असतो पण बीजातून मूळ व मूळातून डौलदार फलरुप अवस्था हा वृक्षाचा चैतन्ययुक्त आनंदाचा अनुभव असतो. दत्तपंचकात अधोरेखित केलेल्या भक्तांच्या लक्षणांनी संतसत्पुरुष युक्त असतात म्हणून ते शांत व समाधानी असतात. ज्यांच्या मनात गरळ असते त्यांच्या बरळण्यातून विषच बाहेर पडणार पण शांत व समाधानी संतसत्पुरुषांच्या रोमारोमात अमृत असल्यामुळे त्यांच्या वचनातून अमृताचाच वर्षाव होत असतो. शांत व समाधानी वृत्ती हे त्यांच्या आनंदी जीवनाचे मूळ आहे . त्यांना मनोभावे अनुसरून आनंदाने जीवन जगणे सर्वसामान्य जीवालाही शक्य आहे. हाच परमानंद बोध आहे . हरी ॐ तत्सत् परमानंद .

ऋषिमुनींची ध्यानधारणा श्वास आणि उच्छवासाच्या नादामध्ये सहजपणे होत असते. अशी निःशब्द ध्यानधारणा सर्वसामान्य जीवाला जमण्यासारखी नसते. म्हणून ऋषिमुनींनी श्वासाच्या नादाला ॐ या एकाक्षरी शब्दाचे रुप दिले. पुढे त्यांनी या एकाक्षरी शब्दाचे *ॐ भगवते वासुदेवायनमः* किंवा तत्सम जपाच्या रुपाने विस्तार करून सगुणाचे ध्यान करायला प्रेरित केले. पण मनात संसारभाव असल्यामुळे ते जपाच्या संख्येत अडकले. ऋषिमुनी जेव्हा ध्यान धरतात तेव्हा त्यांच्याठिकाणी घडत असलेल्या ईश्वरी नामस्मरणातून नादाचा प्रवाह निर्माण होत असतो जो सर्वसामान्यांसाठी अगोचर असतो. या नादप्रवाहामुळेच त्यांच्या मनाचा तत्वाशी संयोग झालेला असतो. सर्वसामान्य व्यक्तीही आपल्या परीने योगमार्गाने मनाला ईश्वराकडे वळविण्याच्या प्रयत्नात असते पण मनाच्या चपळतेमुळे योगक्रिया केवळ शरीराची क्रिया ठरते. योग करताना शरीरा बरोबर मनाचाही किंबहुना मनाचाच सहभाग असायला हवा . म्हणून अवधूतप्रभूंनी योगक्रिया करताना मनात स्तोत्रांचे पुरश्चरण करायला सांगितले. म्हणजे इथेही पुन्हा शब्दांचा आधार घेतला. भक्तीमार्गात मन जागृत व सावध असणे आवश्यक आहे. मनाच्या ठिकाणी ध्यान , बुध्दीच्या ठिकाणी सावधानता व चित्ताच्या ठायी ईश्वराचे व्यवधान असेल तर अंतःकरणात शांति व समाधानाला स्थान लाभेल आणि यातूनच आनंदाच्या प्रवाहाचा उगम होईल. नादातून निर्माण झालेल्या शब्दगंगेचे प्रवाही आनंदाच्या गंगेत परिवर्तन होईल आणि मग ही आनंदसरिता मूळाच्या दिशेने वहात वहात परमानंदसागरात विलीन होईल. उरेल तो फक्त निःशब्द नाद , निःशब्द नाद , निःशब्द नादच . हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

बाह्यांगाचे जीवन सुगम व्हावे म्हणून कुटुंबाच्या रुपाने ईश्वराने सुविधा निर्माण केल्या. या सुविधांचा किमान लाभ घेता घेता संसारभावाचा त्याग करायला हवा. किंबहुना तो मूळापासूनच नष्ट करायला हवा. त्यासाठी सुखी संसाराची वाट सोडून पंढरीच्या दिशेने पाऊले पडायला हवीत. प्रभूंच्या ईश्वरी प्रेमाचा स्पर्श झाला तर या वाटेवर मार्गक्रमण करायला प्रेमीजीवाला प्रेरणा मिळते. अशा प्रेमीजीवावर परमानंदप्रभू गुरुमंत्राचा संस्कार करतात व त्यांच्या मार्गदर्शनानुसार माझा भक्तिमार्ग पूर्ण करून जीवन सार्थकी लावीन असा तो निश्चय करतो. त्यांच्या सहवासात रहाता रहाता त्यांच्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म स्वरुपाच्या व्यापकतेची त्याला जाणीव होते. त्याला कुतुहूल वाटते की ते तर आपल्यासारखेच मानवी देहाने आहेत पण मग त्यांच्या ठायी असे काय वेगळेपणं आहे की ज्यामुळे त्यांच्या सहवासात आपल्याला शांती व समाधानाचा अनुभव येतो. त्याची संशोधन वृत्ती जागृत होते व कुतुहूलाचे रुपांतर ध्यासात होते. तो त्यांच्या अंतःकरणाचा वेध व शोध घ्यायला लागतो व असा शोध घेत असताना प्रभूंच्या कृपेने व त्यांच्या ईश्वरी प्रेमातून त्याच्या अंतःकरणात त्यांच्यावरील प्रेमाचा उगम होतो. नुसता उगम होत नाही तर ते प्रेम त्यांच्या अंतःकरणापर्यंत वाहायला लागते. ही प्रेमाची जलधार परमानंद सागरापर्यंत वहात जाते व तिथे प्रेमसरिता व परमानंद सागराचा संगम होतो. खरं तर प्रेमाचा उगम या संगमामधूनच होत असतो. उगम व संगमाचे असे हे अनोखे अद्वैत आहे. या वाटचालीचा मार्ग अतिशय सुगम आहे असा त्याचा अनुभव आहे. तो कृतज्ञ आहे आणि जाणून आहे की या सुगम वाटचालीचे मूळ प्रभूप्रेमामध्येच आहे. हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

प्रत्येक संत सत्पुरुषाचे व्यक्तीमत्व व वृत्ती जरी भिन्न असली तरी श्रीहरीचा ध्यास हे सर्व सत्पुरुषांच्या जीवनचरित्राचे सामाईक सूत्र असते. आणि श्रीहरीच्या ध्यास म्हणजे सदगुरूंचाच ध्यास. या आंतरिक ध्यासाला बाह्य जगामध्ये वेड म्हणून संबोधले जाते. पण त्यांना त्याची पर्वा नसते कारण त्यांनी त्यांचे लक्ष्य निश्चीत केलेले असते. म्हणूनच ज्ञानदेव निवृत्तिनाथांच्या अनुमतीने तरुण वयातच संजीवन समाधी घेतात. तुकाराम महाराज देहभान हरपून पांडुरंगाच्या गजरात रममाण होतात. एकनाथ महाराज बालपणीच सदगुरुंना शरण जाऊन त्यांच्या अनुज्ञेने भागवतधर्माचा प्रसार करतात. अवधूतप्रभू गजानन महाराजांना आपल्या परिवारासह आपले जीवन समर्पित करतात व परमानंदस्वामी श्रीहरीचे कार्य अविरतपणे करत रहातात. अवधूतप्रभूंची परंपरा समर्थपणे चालू ठेवतात. लौकिक दृष्टीने आत्मानुभावाकडे व एकरुपतेकडे नेणारे हे अलौकिक कार्य म्हणजे वेडच असते. पण हे वेड म्हणजे त्यांचा ध्यासच. सदगुरुंचा ध्यास जसा भक्ताला लागतो तसाच भक्ताचा ध्यास सदगुरुंनाही असतो. म्हणून या परस्परांमधील ध्यासपर्वामुळे कुणाच्याही देहाचे आधी पतन झाले तरी त्यांची आंतरिक एकरुपता अमर असते. रामाला अंतःकरणात स्थान देऊन हनुमंत अमर झालाच पण सीताही रामरुप होऊन आत्मनिर्भर झाली. या कलीयुगातही गुरुशिष्य परंपरेच्या माध्यमातून सदगुरूंचा ध्यास धरून त्यांच्याशी ऐक्य पावलेले भक्त आहेतच की. असे भक्त दुर्मिळ असले तरी त्यांची चरित्रे प्रेमीजनांसाठी अनुसरणीय व आदर्श आहेत. प्रेमीजनांना इथे संधी आहे हे नक्की . हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

सत्यं शिवं सुंदरम् हे ईश्वराचे युगानुयुगाचे चिरंतन रुप आहे. कलीयुगामध्ये याच वचनाला मधुरम् ची जोड दिली गेली. ईश्वरत्वाच्या सत्यं , शिवं , सुंदरम् चा अनुभव सर्वसामान्य जीवाला येणार नाही म्हणून संत सत्पुरुषांच्या रुपाने या वचनातील अंगभूत गोडी चाखण्याची सोय केली. जीवाला सत्पुरुषांच्या सहवासाच्या गोडीची ओढ लागली व त्या गोडीतच तो रमला. प्रेमाचे सुख मिळाले व त्या सुखालाच सर्वस्व समजून जणू आपल्याला देव पावला अशी त्याने स्वतःची समजूत करून घेतली. इकडे तिकडे चोहीकडे कल्पनेतला परमानंद त्याला दिसू लागला. अशा स्वप्नात रमलेल्या जीवाविषयी सत्पुरुषांना कळवळा आला व त्यांनी त्याला आपल्या पवित्र, निर्मळ व प्रेमळ अंतःकरणातील ईश्वरत्वाच्या सुंदरते कडे वळविळे. या सौंदर्याचा त्याला मोह पडला . सुंदर रुपाला त्याने मनात स्थान दिले व सजवले पण केवळ मनातल्या सजावटीने रुपाच्या माहात्म्याचे आकलन होणार नाही. कळल्यासारखे वाटले तरीही ते रुप कल्पनेतीलच असणार. आणि म्हणून सौंदर्य अंतःकरणात उतरायला हवे . अंतःकरणाचे अंगण छानपैकी सारवून, आकर्षक रांगोळीवर , भव्य व दिव्य आसनावर ईश्वराचे शुध्द, मंगल शिवस्वरुप अधिष्ठित करायला हवे. सत्पुरुषांचे अंतःकरण असेच शिवस्वरुप असल्यामुळे त्यांना सत्याचा शोध त्यांच्याच अंतःकरणात लागतो. जीवाच्या अंतःकरणातील शिवस्वरुपाची स्थापना ही भक्तीची सुरुवात आहे. आता त्यांच्या अंतःकरणाचा वेध घेत घेत भक्ती घडत गेली की जीवाला शाश्वत सत्याचा शोध लागून परमानंद अनुभवणे शक्य होईल . हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

त्यांनी तुला धरून ठेवले होते. तुला पाय जमीनीवर ठेवायला सांगितले होते. पण तुझ्या पायाखालच्या जमीनीवर चिखलच चिखल होता. तू अगतिक झाला होतास. एक पाय उचलण्याचा प्रयत्न करावा तर दुसरा अधिक खोलवर जात होता. अशा वेळी त्यांनी केवळ हातच धरला नाही तर तुला अलगदपणे चिखलातून बाहेर काढले. कृतज्ञतेने तूही त्यांना धरून ठेवलेस. पण आता नुसते उभे न रहाता पाऊल पुढे पडायला हवे होते. त्यांच्याबरोबर भक्ती मार्गावर वाटचाल सुरू व्हायला हवी होती. तीच तर त्यांची तळमळ होती. त्यांच्या प्रेमाची ओढ तुला होती पण संसारभावाची वासनाही प्रबळ होती. या दोलायमान स्थितीत तुझी धरसोड होत होती. कधी हात धरायचास कधी तो सुटायचा. पण त्यांनी मात्र तुला धरून ठेवले होते. एक ना एक दिवस तू त्यांच्या संगे सुखदुःखाच्या पलीकडचा शांती व समाधानाचा अनुभव घेण्यास सिध्द होशील अशी त्यांना आशा होती. पण तुझ्या धरसोड वृत्तीमुळे मन निश्चयात्मकतेकडे वळत नव्हते. त्यातच जेव्हा जेव्हा तुला संसारात नैराश्य येत होते तेव्हा तेव्हा त्यांनी आपला हात सोडलाय पण मी मात्र हात सोडणार नाही अशी मानभावीपणे मनाची समजूत करून घेत होतास. काळ पुढे जात होता. तेही पुढे जात होते . तुझी वाट पहात ते थांबू शकत नव्हते. त्यांनी हाताची पकड हळूच सैल केली. तुझ्या लक्षातच आले नाही. ते पुढे जात राहिले व त्यांची पकडही सुटली. आता कुणाला धरून ठेवण्याचेही त्यांनी सोडून दिले. तुझाही हात सोडला. आणि म्हणून तू असा कावराबावरा झाला आहेस. तुला असुरक्षित वाटत आहे .पण बावरून जाऊ नकोस. ते पुढे जात राहिले तरी अधूनमधून हळुच मागे वळून पहात आहेत. जा धावत त्यांच्याकडे जा. ते तुला कुशीत घेतील , पुन्हा हात धरतील. तूही त्यांना धरून ठेव . पुन्हा कधीही न सोडण्यासाठी. पुन्हा कधीही न सोडण्यासाठी. हरी ॐ तत्सत् परमानंद

सुखाच्या शोधात असलेला सर्वसामान्य जीव संत सत्पुरुषांच्या चरणापर्यंत पोहचतो. सत्संगतीमध्ये त्याला सुख लाभते तसेच त्याच्या सहवासात सत्पुरुषालाही सुख लाभते. जीवाचे सुख हे प्रेमाचे सुख असते तर सत्पुरुषाचे सुख आनंदाचे असते. जीवाचे सुख प्रेमाचे असल्यामुळे सत्पुरुषापासून दूर गेल्यावर तो सुखाला मुकतो. उलट सत्पुरुष नित्यानंदात असल्यामुळे ते नेहमीच त्यांच्या स्वानंदावस्थेत असतात. या परमानंदाच्या खूणांकडे निर्देश करताना ते जीवाला सांगत असतात की तू माझ्यापर्यंत आलास हे कौतुकास्पद आहे . तुझ्या प्रवासातला हा महत्वाचा टप्पा आहे हे तर खरेच पण हे अंतिम गंतव्य स्थान नाही. ईश्वरत्व हे अंतिम सत्य आहे . या सत्याचा शोध घेणे जीवाला सुकर व्हावे म्हणून हे सत्य स्वतःपासून शिवापर्यंत , शिवापासून सौंदर्यापर्यंत , सौंदर्यापासून मधुरतेपर्यंत येते . माधुर्य , सौंदर्य व शुध्दता ही सत्याचीच विविध टप्यांवरील रुपे आहेत. तुला उलटा प्रवास करायचा आहे. तुला माधुर्य प्राप्त झाले म्हणजे सर्व सर्व मिळाले असे नव्हे. माधुर्यामुळे प्राप्त होणारे सुखही माधुर्याचा सहवास असेपर्यंतच मिळेल म्हणून ते अपुरे आहे. माधुर्यापासून सौंदर्यापर्यंत , सौंदर्यापासून शिवापर्यंत व शिवापासून सत्यापर्यंतचा प्रवास करायचा आहे. तू माझ्या अंतःकरणापर्यंत येऊन पोचलास आता तुला तुझ्या अंतःकरणापर्यंत जायचयं. सत्याचा शोध तुला तुझ्याच अंतःकरणात लागेल व मी तुझ्या अंतःकरणात अधिष्ठित असेन तर तुझे स्वत्व माझ्या परातत्वात विरघळून जाईल व माझ्याप्रमाणे तुलाही परमानंदाची स्वानंदावस्था प्राप्त होईल . हेच त्रिवार सत्य आहे. हरी ॐ तत्सत् परमानंद

सूर्याची उर्जा हे सृष्टीच्या कार्याचे कारण आहे हे वास्तव शास्त्रज्ञांनी शोधून काढले. पण सूर्याच्या उर्जेचे मूळ श्रीहरी आहे हे संत सत्पुरुषांनी जाणले. जीवामधील चैतन्याचे मूळही श्रीहरीच आहे. तत्वज्ञांनी सुध्दा श्रीहरी हेच सत्य आहे हे मान्य केले. पण तत्वज्ञांना तत्सत् आणि शास्त्रज्ञांना चैतन्या शोध लागूनही आनंदाचा अनुभव घेता आला नाही. ते सत् व चित यामध्येच अडकून पडले. सच्चिदानंदाचा अनुभव संत सत्पुरुषांनी घेतला. चिदानंदाचा निरपेक्ष अनुभव घेत असताना संत सत्पुरुष आनंदी वृत्तीने जीवन जगले व त्यांनी तो कार्याद्वारे प्रत्यक्ष कृतीत उतरवला. दत्तप्रभूंच्या कार्यात त्यांचा निरपेक्ष आनंद कार्यान्वित झाला. अगदी एकांतप्रिय ज्ञानदेवांच्या आनंदालाही सदगुरु निवृत्तिनाथांनी कार्यान्वित केले. कार्याच्या माध्यमातून त्यांनी प्रेमीजीवांना प्रेमरसाचे प्राशन करण्यास प्रेरित केले. कारण ते जाणून होते की या प्रेमरसाचे सेवन करता करताच जीवाच्या ठायी प्रेमरस निर्माण होऊन वहायला लागला की जीवालाही आनंदाचा अनुभव घेता येईल. आणि असा आनंद जेव्हा त्याचा स्थायीभाव होईल तेव्हा त्याला जय सच्चिदानंद ही अवस्था प्राप्त होईल. अर्थात ही खूप पुढची अवस्था झाली. तोपर्यंत तो प्रेमरस सातत्याने वहात रहावा म्हणून जय परमानंद , प्रिय परमानंद नामाचे पुरश्चरण नित्यनेमाने घडायला हवे. हरी ॐ तत्सत् परमानंद

संत सत्पुरुष नेहमीच स्वानंदात रमलेले असतात. पण स्वतःमध्ये रमलेले असूनही त्यांना जीवाचे आकर्षण असते. कारण उभयतांचे जड देह जरी भिन्न असले तरी उभयतांमध्ये तरल चैतन्य एकच असते. सदगुरुंनी शिष्याच्या ठिकाणी लावलेले गुरुबीज त्यांच्याच फलरुप अवस्थेतून निर्माण झालेले असते. संस्कारित वृक्ष मूळ फळलेल्या वृक्षापेक्षा भिन्न असला तरी दोन्ही वृक्षांचे बीज एकच असते. म्हणून शिष्याला सदगुरुंचे व सदगुरुंना शिष्याचे नैसर्गिक आकर्षण असते. आता हे आकर्षण उभयतांच्या ठायी असलेल्या परस्परविरोधी वृतिमुळे अधिकाधिक वाढत रहाते. सदगुरुंच्या सकारात्मक दृष्टीच्या प्रभावामुळे शिष्याच्या संसारात्मक दृष्टीचा शनैः शनैः लोप होत जातो व तो सदगुरुंना पूर्णपणे समर्पित होतो. गुरुशिष्यामधील समर संपुष्टात येते व उभयतांमध्ये देव भक्त नाते निर्माण होऊन भक्त देवाशी समरस होतो. पूर्वी समान पातळीवर प्रेमातील सुखाचा अनुभव शिष्य घेत असे पण सदगुरु जेव्हा या अवस्थेतून आनंदाच्या अवस्थेकडे प्रयाण करत असत तेव्हा शिष्य प्रेमावस्थेतच घुटमळत रहात असे. पण आता समरसतेमुळे त्यालाही आनंदाचा अनुभव घेता येणे शक्य झाले आहे . मीलनाचा आनंद सागराला होतो व सरितेलाही. हरी ॐ तत्सत् परमानंद

ईश्वरीप्रेमाचा अनुभव मनाला यावा म्हणून ईश्वराने देहाची व इंद्रियांची योजना केली. पण जीव देहालाच चिकटून राहतो. संत सत्पुरुषांचे ईश्वरी प्रेम त्याला आकर्षित करते पण त्या प्रेमाचा अनुभव घेता येत नाही कारण देहाभिमान आडवा येतो. प्रेमाची भूक असते पण बाह्यांगाने भूक भागल्यासारखी वाटली तरी मनाला तृप्तीचे सुख मिळत नाही. खूपदा भूक लागली तरी देहाच्या मीपणामीळे भोजनाची मागणी करण्यात कमीपणा वाटतो कारण अहंकारामुळे आर्तता कमी पडते . अशावेळी जीवाची कुचंबणा पाहून संतसत्पुरुष येनकेनप्रकारेण फुरगटून बसलेल्या जीवाला खाऊपिऊ घालायचा प्रयत्न करतात.

त्यांचा आपलेपणा व तळमळ पाहून जीवाच्या ठिकाणी आर्तता निर्माण होण्याची शक्यता असते. क्वचित एखाद्याला त्यांच्या प्रेमाचे माहात्म्य समजते , उमजते व त्याच्या ठिकाणी प्रेमाची धार उपजते. असे प्रेम वहात राहिले तर त्या प्रेमाचे रुपांतर भक्तीत होते व मग प्रेमाचे सुख व भक्तीचा आनंद त्याला सहज प्राप्त होतो. त्याचे जीवनच भक्तीमय होते व त्याला आता मुक्तीचेही अप्रूप वाटत नाही. हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

मानसशास्र शास्र म्हणून विकसित झाले असेल कदाचित पण खरं तर मनाचे म्हणून असे कुठले शास्र असू शकत नाही . बरं मनाचा अभ्यास करणार तरी कोण ? तर बुध्दी तोही तिच्या बुध्दीने .म्हणजे नुसतेच शब्दाचे बुडबुडे. मनाला प्रेमाची आस आहे तर बुध्दीला ज्ञानाचा हव्यास आहे. म्हणून बुध्दीने मनाची अवस्था जाणून घेता येणे शक्य नाही. अंतःकरणाच्या ठिकाणी प्रेम व अनुभवाचे ज्ञान आहे . मनाचे गुणदोष अंतःकरण जाणून आहे. अंतःकरणात जर पांडुरंग अधिष्ठित असेल तर मन स्थिर राहिल. *मन माझे चपळ न राहे निश्चल* हा अनुभव तुकाराम महाराजांचाही आहे . अतोनात प्रयत्न करूनही मन स्थिर रहात नाही म्हणून त्यांनी पांडुरंगाच्या मूर्तिला नव्हे तर सद्गुरुच्या रुपाने असलेल्या सगुण पांडुरंगाला साकडे घातले. *तुका म्हणे माझा न चले सायास । राहिलो ही आस धरूनि तुझी ।।* सद्गुरूरुपी सगुण पांडुरंग त्यांच्या अंतःकरणात अधिष्ठित असल्यामुळे त्यांचे मन स्थिर झाले . स्थिर झालेले मन अंतःकरणात प्रविष्ट झाले , विरघळून गेले व परिणामी पांडुरंगाशी एकरुप पावले. हरी ॐ तत्सत् परमानंद .

सात्विक व्यक्तींमध्ये सत्वगुण प्रामुख्याने असला तरी काही प्रमाणात रजोगुण व तमोगुण असतातच. अशा सत्वगुणप्रधान व्यक्ती संतसत्पुरुषांप्रती आदर व कृतज्ञता बाळगून असतात. संतसत्पुरुषांची वचने त्यांच्या मनाचा ठाव घेत असतात म्हणून संतसत्पुरुषांना ते धरून रहातात. संतसत्पुरुषांच्या अंतःकरणातून स्फुरलेल्या शब्दांचा नाद त्यांच्याही अंतःकरणात घुमत असतो. संतसत्पुरुषांना ते धरून असतात पण अल्प प्रमाणात असणारे आणि संसाराकडे वळवणारे रजोगुण व तमोगुण त्यांना संसारभाव सोडण्यास परावृत्त करत असतात परिणामी ईश्वराशी जवळीक साधण्याकरता लागणारी आर्तता कमी पडते . हा दुरावा दूर करण्यासाठी त्यांच्या ठायी असलेले रजोगुण व तमोगुण (उत्साह व एकनिष्ठता) जर ईश्वराकडे वळवले तर ईश्वराच्या जवळ जायला त्यांना प्रेरणा मिळेल व जसजशी ही जवळीक वाढेल तसतसा त्यांच्यातील सत्वगुणाचे शुध्दसत्वगुणात परिवर्तन होईल. एकदा शुध्दसत्वगुण प्राप्त झाला की मग अंतःकरणात घुमणार्‍या संतसत्पुरुषांच्या शब्दांचे नाद व निनाद चैतन्ययुक्त होतील, प्रेमगुणाने युक्त होतील व मग या जवळीकतेतून निर्माण होणार्‍या आनंदाला मोजमाप नसेल. हरी ॐ तत्सत् परमानंद. 

प्रपंचात जीव सुखाच्या मागे धावत असतो. सुखाच्या मागे लागून एखादी गोष्ट प्राप्त झाली तर सुख देहाला लाभत असेल पण मन अशांतच रहाते. अशांत मनामुळे जीव अस्वस्थ होतो. या अस्वस्थेतच बहुजनांचे जीवन व्यतीत होते . पण क्वचित एखादा मनःशांतीसाठी आर्त होतो. या आर्ततेमुळे त्याला संतसत्पुरुष भेटतात. ते शांत असतात म्हणून तर त्यांना संत म्हणतात . ते जाणून असतात की जीव काल्पनिक सुखाला चिकटून बसला आहे . त्याला सुखाच्या कल्पनेपासून वेगळे करायला हवे. ते त्याला सांगतात की मन शांत होण्यासाठी सर्वप्रथम ते मोकळे होणे आवश्यक आहे. हा मोकळेपणा बोलण्यात असायला हवा व वागण्यातही असायला हवा. बोलण्याने मन मोकळे होईल व कृतीतल्या मोकळेपणामुळे ईश्वरी प्रेम मनात भरले जाईल. मनात श्रीहरीचे अधिष्ठान असेल तर या प्रेमाचे रुपांतर भक्तीत होईल. शांती ही श्रीहरीची नारी आहे म्हणून जिथे श्रीहरी तिथे शांती असणारच आहे. तेव्हा कृतीतला मोकळेपणा व श्रीहरीचे अधिष्ठान यामुळेच शांतीचा अनुभव येईल व प्रपंचातील अशांत वातावरणाचा परिणाम होणार नाही. हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

सूर्य अस्ताला जातो म्हणजे आपल्या दृष्टीच्या पलीकडे जात असतो. त्याला आपण मावळतीचा सूर्य म्हणतो. या मावळत्या सूर्याचे दर्शन मनोहरी व आल्हाददायक असते. संधीप्रकाशातील सूर्यास्ताच्या विविध रंगांच्या छटा नयनरम्य व आनंदादायी असतात. पण हा अस्त अंतिम नाही तर या अस्तातच पुर्नोदयाच्या खूणा आहेत . एक पर्व संपते व दुसरे उदयास येते. मानवी जीवनातही अशीच विविध पर्व येत जात असतात. बालपणातील अज्ञान, तारुण्यातील चंगळवाद व वृध्दत्वातील भिवविणार्‍या संध्याछाया ही मानवी जीवनातील पर्वच आहेत. कार्यामध्येसुध्दा सुरवातीला प्रभूंनी केलेले लाड,नंतर व्यक्त होण्याकरता मिळालेली संधी व सद्यपरिस्थितीतील अंतर्मुखता अशा अवस्थांमधून प्रेमीजन पुढे पुढे जात आहेत. या प्रत्येक पर्वाची अखेर सूर्यास्ताप्रमाणे आनंददायी व्हायला हवी. कारण अस्त म्हणजे अंत नव्हे. अस्त मायेला आहे , देहाला आहे आत्म्याला नाही. तो तर परमानंदाच्या अधीन आहे म्हणूनच अनादि,अनंत व आनंदी आहे. हरी ॐ तत्सत् परमानंद

जीव मायेमध्ये गुंतला आहे म्हणजेच मन मायेमध्ये गुंतले आहे. ही गुंतागुंत स्वतःविषयीच्या व इतरांविषयीच्या असलेल्या भ्रामक कल्पना व अनावश्यक विचारांची आहे. या गुंतागुंतीतून सुटका होणे आवश्यक आहे व संत सत्पुरुषांच्या संगतीतच ते शक्य आहे. या साठी आपल्या मनाला त्यांच्या मनापर्यंत घेऊन जायला हवे. त्यांना आपल्या मनाची गुंतागुंत दिसते तशी आपल्याला त्यांच्या मनातील पारदर्शकता व सहजता दिसायला हवी. मनामध्ये चंद्राप्रमाणे कला असतात तसेच प्रेमही असते. आपल्या गुंतागुंतीतल्या एका प्रेमाच्या धाग्याने त्यांच्या मनाशी जोडून घेतले की मग *संतांचे संगती मनोमार्ग गती ।* या ज्ञानदेवांच्या वचनानुसार आपल्या मनाला गती मिळेल व केवळ त्यांच्या मनाच्या चंद्रापर्यंत नव्हे तर त्या चंद्राच्या पार असलेल्या अंतराळातील श्रीपतीपर्यंत म्हणजेच मूळापर्यंत जायला मन सिध्द होईल. *आकळावा श्रीपती येणे पंथे ।* हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

संत सत्पुरुष , सद्गुरु व देव ही ईश्वराची विविध रुपे आहेत , आविष्कार आहेत. ईश्वराचेच अवतार आहेत. यांचे कार्य सुध्दा वेगवेगळ्या प्रकारचे आहे. पण त्यांच्या कार्याचा हेतु मात्र समान आहे. भाविकांकरता संत सत्पुरुष , शिष्यांकरता सद्गुरु व भक्तांकरता देव आहे . संतसत्पुरुष दुःखितांना प्रेम व आधार देतात पण केवळ प्रेम व आधार पुरेसा नाही असे आवर्जून सांगतात आणि म्हणून सद्गुरुंना शरण जायला सांगतात. सद्गुरुंच्या सानिध्यात संपूर्ण शरणागतीतून शिष्याचा शिष्यभाव बळकट होतो व याच शिष्यभावातून भक्तिभाव निर्माण होतो. या वळणावर सद्गुरु देवाची भेट करून देतात. *बलिहारी गुरु आपने गोविंद दियो बताय*. देवालाही भक्त हवाच असतो व मग देव भक्त जोडी अजरामर होते. आमचे भाग्य की संत परमानंदप्रभूंनी सद्गुरु परमानंदस्वामींकडे आम्हाला पाठवले व परमानंदस्वामींनी परमानंददेवाची भेट घडवून आणली. परमानंदतत्वाची हीच ती आनंददायी रुपे , आनंददायी आविष्कार. हरी ॐ तत्सत् परमानंद. 

अलीकडच्या काळात कोsहं हा प्रश्न बहुतेकांना पडत नाही. आपली लौकिक ओळख हीच आपली खरी ओळख असे त्यांना वाटत असते. पण काही जण मात्र आपली खरी ओळख शोधण्यासाठी बेचैन असतात. हा शोध घेता घेता त्यांच्या ठायी असलेले जीवभावाचे आवरण गळून पडते व त्यांना शिवस्वरुपाची जाणीव होते.ते सावध होतात. संसाराच्या चक्रवातातून बाहेर पडतात व संसारभावातून मुक्त होतात. या मुक्त जीवनाचा बहुतेकांना अहंकार होतो. पण क्वचित एखाद्याच्या लक्षात की या शिवस्वरुपाचे मूळ श्रीहरी आहे म्हणून शिवस्वरुपाच्या जाणीवेने आनंदपद हाताशी आले तरी त्या आनंदाचा अनुभव येण्यासाठी हरीच्या स्वरुपाचा ध्यास लागणे आवश्यक आहे. तो श्रीहरी सद्गुरुंच्या रुपाने उपलब्ध आहे आणि म्हणून त्यांच्या अंतःकरणाच्या ध्यासानेच हातात आलेले आनंदपद लाभणार आहे. हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

भाषा मनाला स्पर्श करते तर गणित बुध्दीला. भाषेमध्ये विविधता असते तर गणितात एकसुरीपणा. म्हणूनच अवधूतप्रभूंनी कोरड्या आकड्यांपेक्षा भावपूर्णतेला प्राधान्य दिले. भाषेच्या माध्यमातून दुःखाचे मूळ मनाच्या गुंतागुंतीत आहे या निष्कर्षापर्यंत प्रथितयश साहित्यिक आले पण बुध्दीच्या नजरेतून या गुंतागुंतीचा शोध घेत असल्यामुळे त्यांना या दुःखाच्या मुळावरती उपाय सापडला नाही. इथे संतसत्पुरुषांचे श्रेष्ठत्व लक्षात येते. त्यांनी दुःखितांना स्वतःच्या आचरणातून सद्गुरुशरणागतीचा मार्ग दाखवला. मन संपूर्णपणे सद्गुरुंना समर्पित केले की मनाबरोबरच मनातील दुःखसुध्दा मुळासकट सद्गुरुंच्या स्वाधीन केले जाते आणि सांगायला फक्त आनंदच शिल्लक रहातो एकीएक आनंद. हरी ॐ तस्तत् परमानंद.

आनंदाश्रमात जीवन जगत असताना गृहस्थाश्रमातील ईश्वरदत्त कर्तव्यकर्मे पुरी करत प्रभूंनी वानप्रस्थाश्रमही पार केला व आता ते संन्यस्तवृत्तीने जगत आहेत.आता संग्रह नको,परिग्रहही नको. आपल्या सद्गुरूंचा कार्यसंकल्प त्यांनी पुरा केला. खरं तर आता ते एकांतात रमले आहेत. पण भक्तांना ते हवे आहेत म्हणून आता भक्तांनी कार्यसंकल्प केला आहे. भक्तांच्या प्रयत्नांना मर्यादा आहेत म्हणून भक्तांचा संकल्पही तेच पुरा करत आहेत. म्हणून सुखसंवाद व मोठे कार्यक्रम. ऐसी कळवळ्याची जाती। हरी ॐ तत्सत् परमानंद.

आपली अनिर्वचनीय अशी अमृतवचने नारदाच्या मुखातून श्रवण करण्यास नारायण आतुर होता. नारद लक्ष्मी सुखसंवादाद्वारा नारायणाने त्याच्या वचनांचे श्रवण केले व त्या नादाचे निनाद नारायण , नारद व अग लक्ष्मीच्या अंतःकरणातही घुमत राहिले. जियो परमानंद , जिओ परमानंद